Hakikatin iflası ve merhametin ölümü: My Lai’den Gazze’ye insanlığın çöküşü

Tarih, galiplerin diktiği zafer taklarının ötesinde, insanın kendi türüne reva gördüğü vahşetin ve bu vahşet karşısında büründüğü karanlık sessizliğin mezarlığıdır. 16 Mart 1968 sabahı Güney Vietnam’ın Quang Ngai eyaletine bağlı My Lai köyüne inen Amerikan ordusunun “Charlie Bölüğü”, Soğuk Savaş’ın komünizmi durdurma saplantısıyla şekillenen ve Viet Cong gerillalarını hedef alan “arama ve yok etme” doktriniyle hareket ediyordu. Köyde tek bir silahlı direniş emaresi yoktu. Buna rağmen Teğmen William Calley ve emrindeki askerler, o sabah köydeki yaşlıları, kadınları, hamileleri ve kundaktaki bebekleri insanlık vasfından soyutlayarak imha edilmesi gereken düşman unsurları şeklinde kodladı. Saatler süren sistematik vahşetin sonunda 500’e yakın silahsız sivil toplu infazlarla, işkencelerle ve cinsel saldırılarla katledildi; evler ateşe verildi, yiyecek kaynakları yok edildi ve köy haritadan silindi.

Pentagon’un bürokratik çarkları bu kanlı sabahı kayıtlara başarılı bir operasyon başlığıyla geçirdi. Katliam esnasında helikopteriyle bölge üzerinde uçan Warrant Officer Hugh Thompson ve ekibi, kendi ordusunun askerlerine silah doğrultup hayatta kalan köylüleri koruma altına almasaydı ve üst mercilere sunduğu raporlarla başlayan izi bağımsız gazeteci Seymour Hersh sürmeseydi, My Lai tarihin karanlık dehlizlerinde örtbas edilecekti. Olayın üzerinden bir yılı aşkın süre geçtikten sonra, Kasım 1969’da Seymour Hersh’in Dispatch News Service aracılığıyla dünyaya duyurduğu ifşaatlar ve katliam fotoğraflarının basına sızması, küresel kamuoyunda şiddetli bir deprem yarattı. Hukuki düzlemde yürütülen soruşturmalar adaleti tesis etmekten çok uzaktı; katliamın baş sorumlusu Calley’e verilen ömür boyu hapis cezası, Başkan Richard Nixon’ın müdahalesiyle üç yıllık ev hapsine indirgendi. Fakat mahkemelerin ve siyasetin koruduğu failleri, küresel kamuoyu vicdanı mahkûm etti.

Seymour Hersh’in ifşası: Hakikatin hâlâ “utanç” üretebildiği çağ

Seymour Hersh’in My Lai ifşaatları, modern savaş tarihinde medya ile iktidar, cephe ile toplum arasındaki görünmez duvarı yıkan felsefi bir kırılma noktasıydı. My Lai öncesinde savaş, devletlerin steril bültenlerinde ideolojik bir zorunluluk, özgür dünyayı koruma misyonu ve soyut istatistikler hâlinde sunuluyordu. Hersh, devletin hakikat üzerindeki tekelini parçaladı. Onun satırları, cephedeki orduların çarpışması masalını yıkarak modern savaşın özü itibarıyla sivillerin öğütüldüğü ahlaki bir bataklık olduğunu Batı toplumunun yüzüne çarptı.

Bu ifşaat, Amerikan halkının kendi hükûmetine ve ordusuna duyduğu ontolojik güveni temelden sarstı. Amerika’dan Avrupa başkentlerine kadar yükselen savaş karşıtı protesto dalgası, savaşın ahlaki açıdan sürdürülemez olduğu gerçeğini tescilledi ve Nixon yönetimini “Vietnamizasyon” politikasıyla askerlerini geri çekme sürecini hızlandırmaya mecbur bıraktı. Çünkü 1969 dünyasında “bilmek”, hâlâ “sorumlu olmak” anlamına geliyordu. Hakikat ifşa edildiğinde, insanlıkta henüz körelmemiş olan ahlaki şok ve utanç duygusu harekete geçebiliyordu. O dönemde kötülük, meşruiyetini sürdürebilmek için karanlıkta kalmaya muhtaçtı; gün ışığına çıktığında ise iktidarları geri adım atmaya zorlayan sarsıcı bir ağırlığa sahipti.

My Lai’den Gazze’ye: Binlerce “Seymour Hersh” neden katliamı durduramıyor?

Takvimler 7 Ekim 2023 sonrasını gösterdiğinde, insanlık tarihinin en derin paradokslarından biriyle yüzleşti. Vietnam’da bir yıl boyunca gizlenen ve tek bir gazetecinin daktilosundan çıkan metinle birkaç fotoğrafın sarsabildiği dünya düzeni, Gazze’de kesintisiz süren, yüksek çözünürlüklü kameralarla anbean kaydedilen bir yıkım karşısında felç oldu. Bugün Gazze’de gerçeği ortaya çıkarmak için bir Seymour Hersh’ün aylarca iz sürmesine ihtiyaç yoktu; parçalanmış çocuk bedenleri, bombalanan hastaneler, açlığa mahkûm edilen yüz binler ve bizzat faillerin kendi sosyal medya hesaplarından alaycı müzikler eşliğinde paylaştıkları yıkım görüntüleri, her saniye milyarlarca ekranın içine aktarılıyordu.

Peki, tek bir My Lai ifşasının sarsabildiği küresel vicdan, binlerce My Lai’nin canlı yayında sergilendiği Gazze karşısında neden beklenen etkiyi uyandıramıyor?

Bu sorunun cevabı, hakikatin hiper-görünürlük yoluyla değersizleşmesinde gizli. Modern ekran kültüründe gerçeklik o kadar yoğun ve kesintisiz bir görüntü bombardımanına dönüştü ki, trajedi kendi ontolojik ağırlığını yitirip tüketilen bir gösteriye indirgendi. 1969’da bir gazete sayfasında görülen katliam fotoğrafı, bakan kişinin zihninde derin bir sessizlik ve sarsıntı yaratıyordu. Bugün ise Gazze’de enkaz altından çıkarılan bir bebeğin görüntüsü, sosyal medya algoritmalarının sonsuz akışı içinde bir yemek tarifi ile bir eğlence videosu arasına sıkışıyor. Bilgi eksikliğinin yerini enformasyon obezitesi aldı. Günümüzde eyleme dönüşecek politik kanallardan yoksun bırakılan sürekli acı görüntüsü, izleyicide önce çaresizlik, ardından ahlaki yorgunluk ve nihayetinde duyarsızlaşma üretiyor.

Yarım asırda kaybedilen insani duygular: Şahitten seyirciye

My Lai’den Gazze’ye uzanan yarım asırlık zaman diliminde insanlık, kendisini “insan” kılan cevherleri yitirdi. My Lai’de Amerikan ordusu katliamı örtbas etmeye çalışmıştı; çünkü yapılanın bir suç ve utanç kaynağı olduğunun bilincindeydi. Gazze’de ise kötülük artık saklanma ihtiyacı duymuyor. Sivil yerleşimlerin havaya uçurulmasının tezahüratlarla kutlandığı, savaş suçlarının bizzat askerler tarafından eğlence videolarına dönüştürüldüğü bir çağda, insanlık utanma yetisini kaybetti. Suçun gizlenme gereksiniminin ortadan kalkması, evrensel ahlak yasasının iflas ilanı aslında. İlk kez karşılaşılan bir vahşet insanı sarsar; bininci kez karşılaşılan vahşet ise soğuk bir istatistiğe dönüşür. Çağımızda insanlık, kötülük karşısında ürperme ve sarsılma masumiyetini yitirdi. Kötülük, “sıradanlaşma” aşamasını bile aşarak bürokratik, teknolojik ve algoritmik bir rutine dönüştü. Geleneksel ahlakta “şahit” gördüğü hakikat karşısında mesuliyet yüklenen ve müdahale etmek zorunda hisseden öznedir; “seyirci” ise güvenli koltuğundan trajediyi tüketip hayatına devam edendir. My Lai’de helikopter pilotu Hugh Thompson, kendi ulusal aidiyetini ve üniformasını aşarak Vietnamlı köylülerle kendi askerleri arasına gövdesini koymuştu; çünkü ötekinde kendi insanlığını görmüştü. Bugün insanlık, o evrensel empati refleksini kaybederek trajediyi uzaktan izleyen pasif birer seyirciye dönüştü.

Teolojik dokunulmazlık ve seçilmişlik zırhı

Gazze’deki binlerce ifşaatın küresel güç merkezlerinde My Lai benzeri bir kırılma yaratmamasının en derin ve çoğu zaman telaffuz edilmekten kaçınılan boyutu, faillerin dinî-kimliksel aidiyeti ile Batı bilincinin tarihsel suçluluk psikolojisi arasındaki simbiyotik ilişkide saklı.

20. yüzyılda Avrupa topraklarında gerçekleştirilen Holokost, Batı medeniyetinin kendi modernitesinin ürettiği en büyük ontolojik lekedir. Batı dünyası, Yahudi halkına karşı işlediği bu tarihsel suçun kefaretini, İsrail devletine sorgulanamaz bir ahlaki dokunulmazlık tanıyarak ödemeye çalışıyor. Bu psiko-politik denklemde, failin dinî ve etnik kimliği, işlenen güncel savaş suçlarını eleştirmeye yönelik her türlü girişimi “antisemitizm” suçlamasıyla felç eden bir kalkana dönüştürülüyor. Tarihin en ağır mağduriyetlerinden birinin mirası, trajik bir biçimde 21. yüzyılın en görünür katliamını meşrulaştıran bir susturucu işlevi görüyor.

My Lai’de Amerikan ordusu seküler ve jeopolitik bir ideoloji -anti-komünizm- adına savaş suçu işlemişti; dolayısıyla seküler anayasal değerler ve insan hakları ilkeleriyle yargılanabildi. Gazze’de ise şiddet, askerî ve jeopolitik bir strateji olmanın ötesine geçerek “vadedilmiş topraklar”, “seçilmiş halk” ve Tevrat’taki “Amalek” anlatıları gibi teolojik-mesiyanik referanslarla çerçeveleniyor. Buna ABD’deki güçlü Evanjelik-Hristiyan Siyonizminin kıyamet teolojisi -eskatoloji- eklendiğinde, Gazze’deki yıkım Batı’nın hegemonik zihninde Cenevre Sözleşmeleri’nin konusu olmaktan çıkıp “kutsal ve metafizik bir zorunluluk” katına yerleştiriliyor. Şiddet kutsallaştırıldığında, hiçbir gazetecilik ifşası dogmatik zihnin gözündeki perdeyi aralayamıyor; çünkü dinî ve teolojik üstünlük iddiası, ampirik kanıtın -fotoğrafın, videonun, cesedin- hükmünü geçersiz kılıyor.

Judith Butler’ın Savaş Tertipleri’nde ortaya koyduğu gibi, küresel iktidar düzeni insan hayatını “yas tutulabilir olanlar” ve “yas tutulmaya değer görülmeyenler” şeklinde ikiye ayırmıştı. Bu bağlam bugün Gazze’deki Filistinlilerin küresel sistemdeki konumunu özetliyor. Failin Batı tarafından “Yahudi-Hristiyan medeniyet havzasının ileri karakolu” şeklinde kodlanması, kurbanın ise Müslüman ve Doğulu kimliğiyle “medeniyet dışı öteki” konumuna itilmesi, Seymour Hersh tarzı tüm ifşaatların etkisini daha Batı başkentlerine ulaşmadan sönümleyen oryantalist bir filtre üretiyor.

My Lai Katliamı, insanlığın karanlık yüzünü gösteren kanlı bir aynaydı; 1969 dünyası o aynaya baktığında kendi suretinden korkacak ve geri çekilecek kadar bir vicdan kırıntısına sahipti. Gazze ise aynanın tuzla buz olduğu yer. Bugün asıl yıkım, hakikatin bütün çıplaklığıyla bilinmesine rağmen zihinlerde ve vicdanlarda bütün ağırlığını yitirmiş olması. İfşaatların zulmü durduramadığı, faillerin dinî ve tarihsel kimliklerinin soykırıma zırh yapıldığı, ekran başındaki milyarların ise ölümü parmaklarıyla kaydırarak geçtiği bu çağda; Gazze’nin enkazı altında Filistinlilerin bedenleriyle birlikte aydınlanma felsefesi, evrensel insan hakları iddiası ve insanlığın ortak merhamet mirası da can veriyor.

Peki çözüm ne?

Pozitivist aklın soğuk rasyonalitesi, modern hukukun kâğıt üzerindeki sözleşmeleri ve dijital çağın devasa enformasyon ağları insanlığı bu ontolojik çukurdan çıkarmaya yetmiyor. İnsanı istatistiğe, ekranda kaydırılan bir piksele veya imha edilebilir bir “öteki”ye indirgeyen bu karanlığı yırtmak, varlığa ve insana bakışı kökten değiştirecek yeni bir metafizik ufkun inşasıyla mümkün. Tam bu noktada, Muhyiddin İbnü’l-Arabî’nin asırlar öncesinden bugüne insan merkezli kozmolojisi, can çekişen küresel vicdan için sarsıcı bir kurtuluş reçetesi sunuyor. İbn Arabî, Fusûsü’l-Hikem’de insanı kâinatın ruhu ve varlık dairesinin merkezî konumuna yerleştirir; ona göre insan, Hakk’ın âleme rahmetle nazar ettiği “gözbebeği” mesabesindedir. Göz nasıl gözbebeği sayesinde görür ve anlam kazanırsa, kâinat da varlık gayesini, muhafazasını ve nurunu insanla bulur. Bu metafizik mimaride her bir insan; coğrafyası, ırkı ve kimliği ne olursa olsun ilahi nefesi taşıyan mukaddes bir tecelligâh ve âlemin bütün hakikatlerini kendinde toplayan bir nüshadır. My Lai’deki bir köylüyü veya Gazze’deki bir çocuğu katletmek, bu düşünce dünyasında kâinatın gözbebeğini kör etmek ve varlığın birliğini parçalamakla eş değerdir. İnsanlık, hayatları “yas tutulabilir” ve “gözden çıkarılabilir” şeklinde bölen kibirli hiyerarşileri terk edip her bir ferdin yüzünde bütün bir âlemin kıymetini gören bu irfani bilince döndüğünde, seyirciliğin utancından kurtulup yeniden hakikatin şahidi olabilecektir. Unutulan insanlığımızı, yitirilen merhametimizi ve parçalanan aynamızı onaracak olan o büyük hakikat, İbn Arabî’nin bu derin metafizik mirasını iki mısraya sığdıran Şeyh Galip’in ölümsüz çağrısında saklı:

“Hoşça bak zâtına kim zübde-i âlemsin sen / Merdüm-i dîde-i ekvân olan âdemsin sen.”