Enerji boğazında savaş: Hürmüz üzerinden ittifaklar sarsılıyor

Hiçbir provokasyon olmaksızın ABD ve İsrail’in İran’a yönelik koordineli hava saldırılarıyla 28 Şubat’ta fitili ateşlenen savaş, üçüncü haftasına girdi. Savaşın başlangıcında, Washington ve Tel Aviv’in belirlediği askerî strateji, Batı bloku içerisinde şaşırtıcı bir konsensüsle karşılanmıştı. Avrupa başkentlerinden Asya-Pasifik’teki müttefiklere kadar geniş bir yelpazede, ülkeler aktif olarak cephede yer almasalar dahi, ABD liderliğindeki bu harekâtın arkasında sarsılmaz bir “amaç birliği” sergiliyorlardı. Ancak gökyüzünde yankılanan patlamalar ve karşılıklı füze düelloları devam ederken, İran Hürmüz kartını sahaya sürerek, sahadaki jeopolitik denklemi kökten değiştirebilecek yeni bir perde açtı.

İran’ın son günlerde stratejik ağırlık merkezini Hürmüz Boğazı’na kaydırması; sıradan bir askerî savunma refleksi değil, Batı ittifakının sinir uçlarına dokunan sofistike bir hamledir. Tahran’ın savaşı dünyanın en hassas enerji damarı olan Hürmüz’de düğümleme stratejisi, bir misillemenin ötesinde ABD-İsrail ittifakı ile bu savaşa lojistik ve siyasî destek veren Batı bloku arasındaki çatlakları derinleştirmeyi hedefleyen, küresel ekonomiyi rehin alma potansiyeline sahip bir “ittifak parçalama” manevrası olarak değerlendirmek gerekiyor. Enerji, gübre ve petrokimya arz güvenliği, deniz ticaretinin sürekliliği ve sigorta maliyetleri üzerinden yayılan bu baskı, savaşın askerî seyrinden bağımsız biçimde, müttefiklerin maliyet algılarını ve risk iştahlarını ayrıştırmaya başladı bile.

Tarih, enerji krizlerinin Batı ittifakı içindeki dayanışmayı her zaman zorladığını kanıtladı. Örneğin; 1973 petrol ambargosu, ABD ile Avrupa arasındaki öncelik farklılıklarını açıkça gün yüzüne çıkarmış, Orta Doğu enerji kaynaklarına bağımlı Avrupa başkentleri, Washington’un Orta Doğu çizgisi ile ekonomik istikrar kaygıları arasında sıkışmıştı. Bu ayrışma, Avrupa Topluluğu’nun 1980 yılında yayınladığı Venedik Deklarasyonu’nda Filistinlilerin tezlerini benimsemesiyle somutlaşmıştı. Başta Japonya olmak üzere Asya-Pasifik ülkeleri de ambargo baskısıyla Filistin tezlerine yaklaşmıştı. Bugün Hürmüz merkezli gerilim, bu tarihsel ayrışma dinamiğini yeniden üretme potansiyeli taşıyor. Bu dinamiğin farkında olan İran, enerji jeopolitiğini bir kaldıraç olarak kullanarak Batı blokunun iç uyumunu aşındırmayı hedefliyor.

Küresel ekonominin boğaz noktası: Hürmüz’ün stratejik önemi

Basra Körfezi’ni Arap Denizi ve Hint Okyanusu’na bağlayan bir dar su yolu olan Hürmüz Boğazı, dünya enerji ticaretinin can damarını oluşturur. Günlük küresel petrol arzının yaklaşık beşte biri bu boğazdan geçer. Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Kuveyt, Irak ve Katar gibi büyük enerji üreticilerinin ihracatının önemli bölümü Hürmüz üzerinden dünya pazarlarına ulaşır. Bu nedenle boğazdaki herhangi bir güvenlik krizi, petrol fiyatlarında ani sıçramalara, enerji piyasalarında dalgalanmalara ve küresel enflasyon baskısına yol açma potansiyeline sahiptir.

Hürmüz’ün önemi yalnızca ham petrol ile sınırlı değil. Katar başta olmak üzere Körfez ülkelerinden ihraç edilen sıvılaştırılmış doğalgazın (LNG) büyük kısmı da bu güzergâhı kullanır. Özellikle Avrupa’nın Rusya-Ukrayna Savaşı sonrasında LNG’ye artan bağımlılığı düşünüldüğünde, Hürmüz’de yaşanabilecek bir kesinti Avrupa enerji güvenliğini doğrudan tehdit eder. Aynı şekilde Japonya, Güney Kore, Çin ve Hindistan gibi Asya-Pasifik ekonomileri, enerji ihtiyaçlarının büyük bölümünü Körfez’den karşılarlar. Dolayısıyla boğazın açık ve güvenli kalması bu ülkeler için hayati önemde.

Enerji dışında, petrokimya ürünleri ve gübre ticareti de Hürmüz Boğazı’na bağlı. Körfez ülkeleri azotlu ve fosfat bazlı gübre üretiminde önemli bir paya sahip. Bu ürünlerin sevkiyatında yaşanacak aksamalar, yalnızca enerji piyasalarını değil, küresel gıda üretim zincirini de olumsuz etkileyebilir. Gübre fiyatlarındaki artış, özellikle ithalata bağımlı tarım ekonomilerinde üretim maliyetlerini yükselterek gıda enflasyonunu tetikleyebilir.

Hürmüz Boğazı, küresel taşımacılık ve deniz seyrüsefer güvenliği açısından kritik bir “chokepoint” (dar geçiş noktası) olma özelliğini korurken, günümüzün sertleşen ekonomik koridor rekabetiyle stratejik önemini daha da pekiştirmiş durumda. Bu dar su yolu, tankerler ve ticaret gemileri için coğrafi bir kırılganlık alanı oluşturur. Olası mayın tehditleri, insansız hava araçları, füze saldırıları veya taciz eylemleriyle doğrudan hedef alınabilmesinden kaynaklı güvenlik riskleri, yalnızca fiziksel geçişi engellemekle kalmayıp, sigorta maliyetlerini dramatik şekilde yükselterek küresel ticaret akışını sekteye uğratabilir. Alternatif ticaret rotalarının ve enerji koridorlarının yarıştığı mevcut konjonktürde, Hürmüz’deki her istikrarsızlık, küresel tedarik zincirinin en zayıf halkasını koparma potansiyeli taşıyor.

Bu çerçevede, Hürmüz Boğazı’nda en büyük çıkar sahiplerinin Avrupa ve Asya-Pasifik ülkeleri olduğu açık. Zira bu ülkelerin enerji bağımlılıkları bu hattın güvenliğine doğrudan bağlı. ABD ise bir süper güç olarak yalnızca kendi enerji çıkarlarını değil, küresel enerji güvenliğini ve uluslararası denizlerde seyrüsefer serbestisini koruma sorumluluğunu da taşıyor. Washington’un müttefiklerinin enerji güvenliğini sağlama, deniz yollarını açık tutma ve uluslararası ticaret akışını güvence altına alma yönündeki rolü, Hürmüz’deki her gerilimin yalnızca bölgesel değil, küresel bir mesele haline gelmesine yol açıyor.

Hürmüz kartı: Enerji baskısıyla çatlayan ittifak mimarisi

İran’ın Hürmüz Boğazı’nı kapatma yönündeki fiilî hamlesi, yalnızca enerji akışını değil, mevcut ittifak mimarisini de hedef alan stratejik bir kırılmaya yol açtı. Bu adım, askerî bir misillemenin ötesinde, ABD’nin liderliğini yaptığı blok içindeki çıkar farklılıklarını görünür ve yönetilmesi zor hâle getiren bir hamle olarak okunmalıdır. İran’ın Hürmüz kartını sahaya sürmesinin iki önemli sonucu olacaktır.

İlk olarak; enerji bağımlılığı üzerinden ABD ile Avrupa–Asya Pasifik hattında gerilim ve Körfez-ABD ilişkilerinde sarsıntı. Hürmüz’ün kapanması ya da yüksek riskli hâle gelmesi, enerji ithalatına büyük ölçüde bağımlı olan Avrupa ve Asya-Pasifik ülkelerini doğrudan ekonomik baskı altına alır. Japonya, Güney Kore, Hindistan ve Çin gibi Asya ekonomileri ile LNG’ye yönelmiş Avrupa ülkeleri için Körfez kaynaklarının kesintiye uğraması, sanayi üretimi, enflasyon ve büyüme üzerinde ağır sonuçlar doğuracaktır. Bu tablo, söz konusu ülkelerin güvenlik öncelikleri ile ekonomik çıkarları arasında zor bir denge kurmasına neden olur. ABD’nin İran’a yönelik askerî baskıyı artırması, bu ülkelerde “Krizin tırmanmasının maliyetini kim üstlenecek?” sorusunu gündeme getirir ve Washington’a dönük siyasi baskıyı artırır.

Aynı zamanda enerji ihracatçısı Körfez ülkeleri ile ABD arasındaki ilişkiler de sarsılma potansiyeli taşır. Körfez monarşileri bir yandan İran tehdidine karşı ABD güvenlik şemsiyesine ihtiyaç duyarken, diğer yandan enerji altyapılarının hedef hâline gelmesinden ve ihracat gelirlerinin kesintiye uğramasından endişe ediyor. ABD’nin askerî angajmanının bölgesel istikrarı zayıflattığı algısı güçlenirse, bu durum Washington ile Riyad, Abu Dabi ve Doha arasındaki stratejik güveni aşındırabilir. İran böylece, enerji bağımlılığı üzerinden ABD ile hem müttefik ithalatçılar hem de üretici ortaklar arasında gerilim üretmiş olur.

İkinci olarak; ABD–İsrail stratejik amaç birliğinde çatlak ve Batı blokunda ayrışma. İran’ın Hürmüz hamlesi, ABD ile İsrail arasındaki amaç ve strateji birliğini de zorlamaktadır. İsrail açısından öncelik, İran’ın askerî kapasitesinin ve bölgesel nüfuzunun zayıflatılmak, hatta Lübnan’ın güneyinde fiilî bir kontrol sağlayarak kuzey sınırlarında bir tampon oluşturmak iken ABD için tablo daha karmaşık. Washington, bir süper güç olarak, yalnızca İran’ı caydırmakla değil, aynı zamanda küresel enerji güvenliğini ve deniz ticaretinin sürekliliğini sağlamakla da yükümlü. Hürmüz’de tırmanan kriz, ABD’yi iki öncelik arasında sıkıştırmış durumda: İsrail’in güvenlik hedeflerine tam destek mi, yoksa küresel ekonomik istikrarın korunması mı?

Bu gerilim, ABD’nin liderlik ettiği Batı bloku içindeki ayrışmayı derinleştiriyor. Avrupa ülkeleri artan enerji fiyatları ve ekonomik maliyetler karşısında daha temkinli bir çizgiye kayabilir. Böylece İran, askerî sahada doğrudan üstünlük sağlamasa dahi, stratejik hamlesiyle ABD-İsrail cephesindeki uyumu ve Batı ittifakının bütünlüğünü zayıflatmayı başarır. Hürmüz, bu anlamda yalnızca bir deniz geçidi değil, ittifakların dayanıklılığını test eden bir jeopolitik kırılma noktası haline gelir.

İran’ın Hürmüz Boğazı’nı stratejik bir kaldıraç olarak kullanması, Batı bloku içinde savaşın askeri boyutunu aşan derin bir diplomatik kırılmaya yol açtı. İlginçtir ki, savaşın ilk günlerinde Minab şehrindeki bir kız okuluna düzenlenen ve büyük infial yaratan saldırı bile Batı bloku içindeki “amaç birliğini” sarsmaya yetmedi, müttefikler insani trajedilere rağmen Washington’un arkasında saf tutmaya devam ettiler. Ancak mesele küresel enerji hatları ve ekonomik sürdürülebilirlik noktasına geldiğinde, bu sarsılmaz görünen ittifak hızla çatlamaya başladı.

Hürmüz’deki gerilim, enerji ithalatçısı Avrupa ve Asya-Pasifik ülkelerini, Washington’un askerî ajandası ile kendi ekonomik bekaları arasında bir seçim yapmaya zorlanıyor. Bu durum, jeopolitik çıkarların ve değerler birliğinin, enerji güvenliği gibi hayati bir tehdit karşısında ne kadar kırılgan olduğunu bir kez daha kanıtladı. Neticede İran, askerî sahada kazanamayacağı bir üstünlüğü, küresel ekonomiyi rehin alarak ve Batı ittifakının iç uyumunu enerji jeopolitiği üzerinden parçalayarak elde etmeyi başarmış gözüküyor.