Doğu Akdeniz’de güvenlik kurgusu: Askerî denge mi, stratejik dönüşüm mü?

Geçtiğimiz hafta Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un Yunanistan ziyareti sırasında iki ülke arasında süresi dolmak üzere olan savunma anlaşmasının uzatılması kararı, akabinde ise Güney Kıbrıs Rum Yönetimi (GKRY) ile Kuvvetler Statüsü Anlaşması’nın planlandığının açıklanması son dönemde Doğu Akdeniz’de bir dönüşümün yaşandığına işaret ediyor. Bu noktada öne çıkan temel soru şudur: Doğu Akdeniz’de askerî bir denge mi inşa ediliyor, yoksa askerî hamleler üzerinden çok daha kapsamlı bir güvenlik tanımı mı inşa ediliyor? Zira Fransa’nın Yunanistan ile kurduğu savunma hattı, GKRY ile derinleştirmeyi planladığı askerî iş birliği, sahadaki askerî kapasite inşasının ötesinde Doğu Akdeniz’in hangi güvenlik perspektifi doğrultusunda tanımlanacağının çabasını yansıtıyor.

Nitekim bu süreçte kullanılan söylemler incelendiğinde, Doğu Akdeniz’in yalnızca enerji havzası ya da bölgesel rekabet alanı olarak değil, giderek artan biçimde Avrupa’nın güvenliğiyle doğrudan ilişkilendirildiği dikkat çekiyor. Özellikle Orta Doğu’daki gerilimlerin derinleşmesiyle İran’ın balistik ve uzun menzilli füze kapasitesi, Avrupa güvenlik tartışmalarında giderek daha fazla yer almaya başladı. Avrupa Birliği’nin normatif güçten jeopolitik Avrupa söyleminin hayata geçmesine de zemin oluşturan bu durum Kıbrıs’ı Doğu Akdeniz’in ihtilaf adası olmaktan çıkarıp, Avrupa savunma hattının ileri bir hattı hâline getiriyor. Böylelikle artık Avrupa tehdit algısı, daha güneyde yani Doğu Akdeniz’de başlatılıyor ve bu vesileyle Avrupa güvenlik coğrafyası genişletiliyor. Tabii bu genişleme sınır değişimi değil, tehdit tanımının coğrafi olarak konumlandırılmasıdır. Dolayısıyla Avrupa için mesele artık Türkiye-Yunanistan ya da Kıbrıs meselesinden çok kendisini nerede savunmaya başladığının meselesidir. Savunma hattının Kıbrıs’a kadar genişletilmesi, Doğu Akdeniz’i Avrupa’nın dışı olarak değil, iç güvenlik alanı olarak görülmeye başlandığını ve Avrupa savunmasının bu coğrafyaya kaydırılmak istendiğini gösteriyor.

Doğu Akdeniz’de dönüşen rekabet dinamikleri

Fransa’nın politikaları, yalnızca Doğu Akdeniz’deki müttefiklerini desteklemeye yönelik güvenlik refleksi olarak okunmaması gerekiyor.  Fransa’nın gerek Yunanistan gerekse GKRY ile askerî iş birliğini derinleştirmeye yönelik hamleleri, Doğu Akdeniz’i Avrupa’nın genişleyen güvenlik coğrafyasına entegre eden ve bu entegrasyonu kurumsallaştıran bir stratejinin parçası olarak değerlendirilmelidir. Zira GKRY ile planlanan Kuvvetler Statüsü Anlaşması teknik bir askerî düzenlemenin ötesinde, Fransa’ya adada süreklilik arz eden bir varlık, operasyonel serbestlik ve en önemlisi meşruiyet üretme kapasitesi sağlıyor. Bu durum askerî varlığın yalnızca sahada değil, aynı zamanda uluslararası düzeyde kabul edilebilir bir norm hâline gelmesine zemin hazırlar. Diğer yandan Fransa’yı sadece askerî bir aktör değil, meşruiyet üreten bir söylemin taşıyıcısı yapar. Zira Paris yönetimi, bölgedeki varlığını yalnızca kendi ulusal çıkarları üzerinden değil, Avrupa güvenliği, deniz ticaretinin korunması, enerji arz güvenliği gibi daha geniş bakış açısıyla temellendiriyor. Böylece Fransa’nın Kıbrıs’taki askerî varlığı kurumsal ve normatif bir meşruiyet kazanırken; Yunanistan ve GKRY, Türkiye ile ihtilaflarını Avrupa güvenlik gündemine taşımayı başarmış oluyor.

Ancak bu süreçte, söz konusu güvenlik inşasının bölgesel bir çatışma üretmiyor oluşu gözden kaçırılmaması gerekiyor. Zira Türkiye’nin NATO üyeliği, Doğu Akdeniz’de klasik anlamda askerî bir çatışmanın gerçekleşmesini yapısal olarak sınırlandırıyor. Tabii Türkiye’ye yönelik askerî bir müdahalenin mümkün olmaması rekabetin ortadan kalktığı anlamına gelmemektedir. Aksine bu durum rekabetin biçim değiştirerek daha dolaylı ve çevresel alana kaymasına neden olmaktadır. Bir başka ifadeyle rekabet söylemsel alanlarda yoğunlaşıyor, Türkiye’nin içinde bulunduğu coğrafya ve bu coğrafyadaki aktörler yeniden tanımlanıyor ve böylece dolaylı bir etki alanı oluşturuluyor. Bu yeni rekabet ortamında Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) askerî bir hedef olmaktan ziyade; siyasi, hukuki ve stratejik baskının yoğunlaştığı bir alana dönüşüyor.

Bu çerçevede gündeme gelen Kuvvetler Statüsü Anlaşması, sadece askerî personelin hukuki statüsünü düzenleyen teknik bir metin değildir. Bu tür anlaşmalar,  adadaki güç dengesini tek taraflı biçimde yeniden şekillendirme potansiyeli taşıyor. Özellikle GKRY’nin egemenlik iddiasının Fransa’nın fiilî askerî varlığıyla desteklenmesi, egemenlik iddiasına uluslararası düzeyde daha güçlü bir meşruiyet kazandırabilir. Bu durum KKTC’nin sınırlı olan uluslararası görünürlüğünü daha da daraltma riski taşımaktadır.

Asimetrik baskı, stratejik eşikler

Tüm gelişmeler birlikte değerlendirildiğinde ortaya çıkan tablo, askerî tehditten ziyade asimetrik bir baskı mekanizmasına işaret ediyor. Bir başka ifadeyle Türkiye’ye doğrudan yöneltilemeyen güç, KKTC üzerinden dolaylı şekilde işletilmektedir. Dolayısıyla KKTC, Türkiye’nin Doğu Akdeniz’deki stratejik varlığının sınandığı ve test edildiği bir eşik hâline geliyor. Şayet adadaki mevcut denge, planlanan askerî iş birlikleri ve kurumsal düzenlemeler aracılığıyla tek taraflı biçimde yeniden şekillendirilirse, bu durum Türkiye’nin bölgedeki hareket alanını dolaylı olarak sınırlandırabilir. Dolayısıyla Türkiye’nin kendisini yalnızca haklarını savunan bir aktör olarak değil, aynı zamanda bölgesel istikrarı sağlayan ve küresel güvenliğe katkı sunan bir güç olarak yeniden konumlandırması önemlidir.

Bu noktada Türkiye ile İngiltere arasında imzalanan Stratejik Ortaklık Çerçeve Belgesi’nin zamanlaması manidardır. Söz konusu ortaklık yalnızca ikili ilişkilerin güçlendirilmesi olarak değil, Doğu Akdeniz’de oluşan tek yönlü güvenlik inşasına verilen bir yanıt olarak da değerlendirilmelidir. Zira Fransa’nın GKRY üzerinden kurumsallaştırmaya çalıştığı Avrupa güvenlik alanı, Doğu Akdeniz’de Türkiye’yi siyasi ve söylemsel olarak dışlama ve periferide konumlandırma riski oluşturuyor. Bu bağlamda Türkiye’nin İngiltere ile geliştirdiği ortaklık bu tanımsal çerçevenin dışında kalmayı reddeden ve oyunun kurallarını yeniden müzakere eden bir pozisyon alış olarak okunabilir.

İngiltere’nin esnek güvenlik yaklaşımı ve Kıbrıs’taki tarihsel varlığı ile Türkiye’nin bölgesel kapasitesi, söylemsel ve kurumsal alanda hareket kabiliyeti kazandırıyor. Bu yönüyle Türkiye-İngiltere hattı, ikili ilişkilerin yanı sıra Doğu Akdeniz’de hangi güvenlik anlayışının hâkim olacağına dair rekabeti de doğrudan etkiliyor.

Sonuç olarak Fransa’nın önce Yunanistan akabinde GKRY ile geliştirdiği savunma ilişkileri askerî iş birliğinin ötesinde Avrupa’nın güvenlik anlayışında yaşanan daha büyük bir dönüşümün parçasıdır. Bu dönüşüm hem askerî kapasite artışıyla hem de yeni bir söylemsel tanımın inşasıyla gerçekleşiyor. Dolayısıyla Doğu Akdeniz’de ortaya çıkan tabloyu anlamak için bu iki boyutun birlikte değerlendirilmesi gerekiyor.