Çin'in otoriter dönüşümü ve iç siyasi kırılmalar

Çin Halk Cumhuriyeti, modern tarihinin en derin ve potansiyel olarak en istikrarsızlaştırıcı siyasi dönüşümlerinden birinin ortasında bulunuyor. Ülkenin lideri Xi Jinping, bir yandan mutlak otoritesini pekiştirirken, diğer yandan Çin Komünist Partisi (ÇKP) ve Halk Kurtuluş Ordusu (PLA) hiyerarşisinde köklü bir temizlik yürütüyor. Bu süreç, yaklaşmakta olan ve 2027 yılının sonlarında gerçekleştirilmesi planlanan 21. Ulusal Parti Kongresi'ne giden yolda, hem askerî hem de sivil elitler arasında ciddi bir endişe ve belirsizlik dalgası yaratıyor. Xi Jinping'in konumu, partinin genel sekreteri ve silahlı kuvvetlerin başkomutanı olarak sarsılmaz görünse de alt kademelerdeki yüz binlerce pozisyonun el değiştireceği bu devasa yeniden yapılandırma, sistemin içsel gerilimlerini ve yapısal kırılganlıklarını gün yüzüne çıkarıyor. Özellikle son dönemde ordunun en üst kademelerinde gerçekleşen dramatik tasfiyeler, Çin'in küresel bir askerî güç olma hedefleri ile iç siyasi güvenliği arasındaki çatışmanın en somut göstergesi.

Çin'in askerî yapısı, 2023 yılının ortalarından bu yana devam eden ve 2026'nın başında zirveye ulaşan bir “siyasi deprem” ile karşı karşıya. Bu süreç, sadece yolsuzlukla mücadele olarak nitelendirilemeyecek kadar geniş kapsamlı; zira tasfiye edilen isimler arasında Xi Jinping'in en yakın müttefikleri ve bizzat kendisi tarafından atanan üst düzey generaller bulunuyor. 24 Ocak 2026 tarihinde, ordunun en kıdemli generali ve Merkezî Askerî Komisyon (CMC) Başkan Yardımcısı Zhang Youxia ile Genelkurmay Başkanı Liu Zhenli'nin soruşturma altına alınması, bu sürecin ulaştığı kritik seviyeyi gösteriyor.

Merkezî Askerî Komisyon (CMC), Çin'in askerî karar alma mekanizmasının en üst organı. Ancak son tasfiyeler, bu kurumu işlevsel bir karar alma forumundan ziyade, Xi Jinping'in iradesinin bir uzantısı hâline getirdi. 2022 yılındaki 20. Kongre'de yedi üyeden oluşan CMC, 2026 yılı itibarıyla sadece iki üyenin (Xi Jinping ve disiplin denetçisi Zhang Shengmin) aktif kaldığı bir "kabuk" yapıya dönüştü. Özellikle operasyonel tecrübeye sahip liderlerin sistemden uzaklaştırılması, Çin'in Tayvan gibi karmaşık senaryolarda askerî harekât yürütme kabiliyetine dair ciddi soru işaretleri yaratıyor.

Tasfiyelerin en yoğun yaşandığı birim olan Halk Kurtuluş Ordusu Roket Kuvvetleri (PLARF), Çin'in nükleer üçlüsünün ve konvansiyonel füze kapasitesinin merkezinde bulunuyor. PLARF'ın tüm eski komutanlarının ve siyasi komiserlerinin tasfiye edilmesi, birimin 2015 yılındaki kuruluşundan bu yana devam eden sistematik bir yolsuzluk ağının keşfedilmesiyle ilişkilendiriliyor. Savunma sanayi ile askerî alıcılar arasındaki bu çarpık ilişki, nükleer silah araştırmacısı Liu Cangli ve Çin Ulusal Nükleer Şirketi baş mühendisi Luo Qi gibi sivil teknokratların da soruşturmaya dahil edilmesiyle derinleşti.

Bu temizlik harekâtı, Xi Jinping'in 2027 yılına kadar ordunun modernizasyonunu tamamlama hedefiyle doğrudan bağlantılı görünüyor. Ancak ironik bir şekilde, yolsuzluğu kökten kazımayı amaçlayan bu süreç, ordu içinde risk almaktan kaçınan, sadece “reassure Xi” (Xi'yi rahatlatma) odaklı bir subay sınıfının doğmasına yol açtı. Jonathan Czin gibi uzmanlar, bu durumun askerî kararların rasyonelliğini bozabileceğini ve lideri yanlış bilgilendirmeye açık hâle getirebileceğini savunuyorlar.

Siyasi yeniden yapılanma

Çin'deki siyasi değişim süreci, sadece en üst kademedeki tasfiyelerden ibaret değil. Sistemin en alt tabakasından başlayan ve 21. Parti Kongresi'nde doruğa ulaşacak olan devasa bir personel rotasyonu süreci yürürlükte. Bu süreç, ÇKP'nin yüz binlerce kadrosunu etkileyerek partinin ideolojik ve operasyonel profilini Xi Jinping'in vizyonu doğrultusunda yeniden şekillendiriyor. Geçen yılın sonlarından bu yana köylerde ve kentsel mahallelerde gerçekleştirilen seçimler, dünyanın en büyük “kontrollü” oylama süreçlerinden biri. Yüz milyonlarca insanın katıldığı bu süreçte, sonuçlar önceden belirlenen, kazananlar neredeyse her zaman yerel parti patronları oluyor. Bu taban hareketliliği, yukarı doğru çıkacak olan liderlik piramidinin temelini oluşturuyor. Önümüzdeki iki yıl içinde belediye başkanları, valiler ve bakanlar bu yapıya göre yeniden düzenlenecek. Halkın katılımının sembolik olduğu bu süreçte, asıl seçimler mevcut liderler tarafından kapalı kapılar ardında yürütülüyor.

Eyalet düzeyindeki parti görevlerinin yeniden dağıtılması, 21. Kongre'de Politbüro'ya kimlerin gireceğinin en önemli göstergesi. Özellikle “Zhejiang Grubu” (New Zhejiang Army) ve “Fujian Grubu” gibi Xi'nin kariyerinin önceki aşamalarında birlikte çalıştığı isimlerin bu pozisyonlara yerleştirilmesi, sadakatin iş güvenliği için en kritik kriter olduğunu teyit ediyor. Ancak 2022'den bu yana yaşanan tasfiyeler gösterdi ki, Xi'nin koruması altında olmak bile artık yeterli değil; 20. Merkez Komite'ye seçilen subayların büyük bir kısmının görevden alınması bu tezin en güçlü kanıtı.

Demografik tıkanıklık ve halef krizi

Gavekal Dragonomics ve diğer araştırma gruplarının verileri, Çin liderlik kadrosunun giderek yaşlanan bir yapıya büründüğünü ortaya koyuyor. Xi Jinping'in kendi yerini alacak bir halef yetiştirmekten kaçınması hem biyolojik hem de siyasi bir risk faktörü olarak karşımıza çıkıyor. Politbüro'nun tamamının ortalama yaşı 66'ya ulaşmış durumda; bu da bu yüzyılın en yüksek seviyesi. Geleneksel olarak, bir halefin 50'li yaşlarının başında Politbüro'ya girmesi ve bir sonraki liderliğe hazırlanması beklenirdi. Ancak şu anki Politbüro Daimi Komitesi'nin (PBSC) en genç üyesi 63 yaşında. Bu, Xi'nin 2032'deki 22. Kongre'de 79 yaşında olmasına rağmen iktidarı bırakmaya niyetli olmadığını, hatta yerine geçecek potansiyel adayların güç kazanmasını engellemek için liderlik kadrosunu kasten yaşlı tuttuğunu düşündürüyor.

Merkez Komite ve il parti komitelerinde de benzer bir yaşlanma trendi mevcut. Eskiden 40'lı ve 50'li yaşlarda birçok üye varken, şimdi en genç üye yaklaşık 56 yaşında. Bu “genç kan eksikliği”, partinin yenilenme kabiliyetini sınırlıyor ve alt kademelerdeki hırslı liderlerin önünü kapatarak gizli bir hoşnutsuzluk yaratıyor. Çin siyasetindeki bir diğer önemli tıkanıklık noktası, toplumsal cinsiyet temsili. 20. Kongre'den sonra kurulan Politbüro, 25 yıl içinde kadın üye içermeyen ilk Politbüro oldu. PBSC düzeyine ise bugüne kadar hiçbir kadın ulaşamadı. Bu durum, partinin sadece yaş bakımından değil, temsil kabiliyeti bakımından da giderek daralan bir elit grubun eline geçtiğini gösteriyor.

Çin'in iç siyasi çekişmeleri, ülkenin son kırk yıldaki en büyük ekonomik yavaşlamasıyla eş zamanlı olarak gerçekleşiyor. Xi Jinping'in “ulusal güvenlik” ve “ortak refah” politikaları, özel sektörün güvenini zedelerken, dış dünyadan gelen jeopolitik baskılar durumu daha da karmaşıklaştırıyor.

Emlak krizi ve servetin erimesi

Emlak sektörü, Çin ekonomisinin yaklaşık %25-30'unu oluşturuyor. Ancak 2021'den bu yana devam eden kriz, emlak satışlarının ve yeni inşaatların %75 oranında düşmesine neden oldu. Hane halkı servetinin büyük bir kısmının gayrimenkulde olduğu Çin'de, bu durum iç tüketimin baskılanmasına ve deflasyonist bir sarmala yol açtı. Hükümetin 1.4 trilyon dolarlık yerel borç paketi gibi teşvikleri, yapısal sorunları çözmekten ziyade sadece zaman kazanmaya yönelik.

Çin Komünist Partisi'nin halkla olan zımni sözleşmesi, “ekonomik büyüme karşılığında siyasi sadakat” üzerine kuruluydu. Ancak rekor düzeydeki genç işsizliği ve üniversite mezunlarının kariyer fırsatlarının daralması, bu sözleşmeyi temelinden sarsıyor. Eğitimli gençlerin “lying flat” (uzanıp kalmak) veya “let it rot” (çürümeye bırakmak) gibi pasif direniş biçimlerine yönelmesi, ÇKP liderliği için ciddi bir meşruiyet krizinin işareti. Tüm bunlar Xi'nin neden daha baskıcı bir güvenlik aygıtına ve sürekli tasfiyelere ihtiyaç duyduğunu da kısmen açıklıyor.

Xi Jinping'in ordu ve parti üzerindeki kontrolü, 2017 yılında anayasaya ve parti tüzüğüne giren “Başkan Sorumluluk Sistemi”ne (Chairman Responsibility System) dayanıyor. Bu sistem, kolektif liderlik modelini fiilen sona erdirdi ve tüm stratejik kararları tek bir kişinin onayına bağladı. Bu sistemin en büyük yan etkisi, askerî hiyerarşideki insiyatifi yok etmesi. 2016 reformları, PLA'yı Amerikan tarzı bir müşterek harekât yapısına kavuşturmayı amaçlasa da, merkezî kontrolün aşırılığı bu yapıyla çelişiyor. Generaller, askerî gerekliliklerden ziyade Xi'nin duygusal ve ideolojik beklentilerini (“reassure Xi”) tatmin etmeye odaklanmış durumdalar. Jonathan Czin, bu durumun özellikle kriz anlarında “stratejik felç” yaratabileceğini veya liderin duymak istediklerini söyleyen dalkavukların (sycophants) yükselmesine neden olabileceğini savunuyor.

Tasfiyelerin kapsamı o kadar geniş ki, 21. Kongre'de Merkez Komite'yi dolduracak “lekesiz” (untainted) ve deneyimli isim bulmak imkânsız hâle geldi. 2022'de seçilenlerin bile beşte birinin tasfiye edildiği bir ortamda, yeni adayların da her an bir soruşturmaya kurban gitme korkusu yaşaması kaçınılmaz. Bu durum, partinin profesyonel yönetim kapasitesini aşındırmakta ve sadakati her türlü liyakatin üzerine çıkarıyor.

Parti içi muhalefet ve sessiz fırtına

Görünürdeki sessizliğe rağmen, Çin siyasetinin derinliklerinde fırtınalar kopuyor. Özellikle 2025 ve 2026 yıllarındaki Beidaihe toplantıları ve sızan belgeler, Xi'nin yönetimine karşı pasif bir direncin varlığına işaret ediyor. Bazı raporlar, 2025 yılındaki Beidaihe toplantısında parti büyüklerinin (elders) müdahale ederek Xi'nin “tek adam” yönetimini eleştirdiğini ve “kolektif liderlik” vurgusunun geri getirilmesini talep ettiğini ileri sürüyor. Devlet medyasında Xi'nin bazı sloganlarının kullanımının azalması ve “Parti Merkez Komitesi”nin liderliğine yapılan vurgunun artması, bu yöndeki “yumuşak ayrışma” (soft severing) çabalarının bir parçası olarak yorumlanıyor.

Ocak 2026'da tasfiye edilen General Zhang Youxia'ya atfedilen ve internette dolaşan bir mektup, Xi ile ordunun üst kademeleri arasındaki görüş ayrılıklarını çarpıcı bir şekilde ortaya koyuyor. Mektup, Xi'yi orduyu “ataerkil ve mikro-yönetilen” bir yapıya dönüştürmekle, Tayvan konusunda gereksiz bir savaşa girmek istemekle ve Rusya ile stratejik ortaklıkta yanlış hesaplamalar yapmakla suçluyor. Bu belgenin gerçekliği tartışmalı olsa da, yansıttığı argümanlar Çin siyasi elitleri arasındaki derin rahatsızlıklarla örtüşüyor.

21. Parti Kongresi, Çin'in kaderini belirleyecek bir kavşak olacak. Xi Jinping'in iktidarını en az 2032'ye, hatta ömür boyu sürdürme planı hem ekonomik yavaşlama hem de iç siyasi çekişmelerle test edilecek. Eğer 2027'de 50'li yaşlarının başında biri Politbüro Daimi Komitesi'ne atanmazsa, bu Xi'nin ömür boyu liderlik niyetinin kesinleştiği anlamına gelecek. Bu durum, sistemdeki hırslı alt kademeler için “cam tavan” etkisi yaratarak istikrarsızlığı artıracak. İçerideki baskıyı azaltmak için Xi'nin dış politikada daha agresif bir milliyetçiliğe sığınması muhtemeli. 2027, PLA'nın modernizasyon hedefleri için kritik bir tarih ve bu dönemde Tayvan Boğazı'ndaki gerilimin tırmanması bekleniyor. Beş Yıllık Plan (2026-2030), Çin'in “yüksek kaliteli büyüme” ve teknolojik bağımsızlık hedeflerini içeriyor. Ancak siyasi sadakat odaklı yönetim anlayışı, inovasyon için gerekli olan serbest düşünce ve risk alma ortamını yok ediyor. Jonathan Czin'in vurguladığı gibi, “hiç kimsenin güvende olmadığı” bir sistemde, bürokratik mekanizmalar felç olabilir. Bu da, Çin'in krizlere (ekonomik şoklar, doğal afetler veya askerî çatışmalar) tepki verme kabiliyetini zayıflatacak.

Çin'in liderliği, dışarıdan bakıldığında monolitik ve sarsılmaz görünse de içeride Xi Jinping'in mutlak hâkimiyet kurma çabası sistemin temel kolonlarını (kolektif liderlik, düzenli halefiyet, askerî-sivil denge) aşındırıyor. 21. Parti Kongresi, bu gerilimin bir patlamaya mı yoksa tam bir otoriter konsolidasyona mı evrileceğinin en net göstergesi olacak. Son aşamasında olan mevcut beş yıllık dönem, sakinlikten çok uzak, fırtınalı bir sürecin habercisi.