Futbolun görünmeyen oyunu: Totemler, inançlar ve gizli ritüeller

Futbol, kimine göre sadece "22 kişinin bir topun peşinden koşması," kimine göre ise kitleleri peşinden sürükleyen modern bir din. Taktik tahtasında çizilen okların, veri analizlerinin, kondisyon raporlarının ve milyon euroluk transferlerin oyunu gibi görünse de stadın nemli koridorlarında ve soyunma odalarının gizemli havasında başka bir oyun daha oynanıyor: Uğurlar, batıl inançlar, kişisel ritüeller, totemler ve kimi zaman “büyü” olarak adlandırılan uygulamalar... Dünyanın en rasyonel spor endüstrilerinden biri olan futbol, aynı zamanda en irrasyonel alışkanlıkların da evidir.

Çünkü futbol, belirsizlik sporudur. Bir direk, bir sekme, bir hakem kararı, bir santimetre ofsayt çizgisi… Bu kadar küçük detayların büyük sonuçlar yarattığı yerde insanlar kontrol edemedikleri alanları kontrol ediyormuş gibi hissetmek ister. Totemler tam da burada doğar.

Galatasaray-Fenerbahçe derbisinin oynandığı gün, stadyumun bir soyunma odasında sessiz bir ritüel yaşanır. Kaleci eldivenlerini önce sağa, sonra sola çarpar. Forvet, çizmelerini her zaman sol ayağından giyer. Kaptan, sahaya çıkmadan önce duvara üç kez vurur. Bunlar batıl inançlar mı, yoksa bir zihinsel odaklanma ayini mi?

Spor psikolojisi bu soruya net bir yanıt veremez. Veremez, çünkü ikisi arasındaki sınır kasıtlı olarak belirsizdir. Ritüel, kontrolün yanılsamasını sağlar. Ve galibiyetin milyonlarca dolara, bir milletin moraline, hatta kariyer sonuna eşdeğer olduğu bir dünyada, bu yanılsama son derece işlevseldir.

Johan Cruyff, her maç öncesi takım arkadaşı Gert Bals'ın yumruk atardı. Bals bunu istemezdi ama Cruyff bunu bir ritüel olarak benimsemişti ve kimse büyük ustayı durduramıyordu. Ronaldo'nun saçlarını makineyle düzeltmesi, Neymar'ın sahaya her zaman sağ ayakla girmesi… Bu hareketler magazin değil, psikoloji literatürü hâline geldi.

Nesne büyüsü, yani bir eşyaya anlam ve güç yükleme, insanlığın en eski bilişsel reflekslerinden biridir. Antropologlara göre totem, grubun kolektif kimliğini ve gücünü temsil eder. Futbolda bu totem kimi zaman bir yüzük, kimi zaman ölmüş bir büyükbabanın kolyesi, kimi zaman da 2008'den bu yana yıkanmayan bir çoraptır.

Afrika kıtasında "Juju" olarak adlandırılan büyü pratikleri, futbolun ayrılmaz bir parçası hâline gelmiş durumda. Kale direklerine serpilen özel iksirlerden, rakip kalecinin adının yazılı olduğu tılsımların sahaya gömülmesine kadar pek çok yöntem, maçın kaderini değiştirmek için kullanılıyor. Ruanda'da bir oyuncunun kale direğine "büyü" bıraktığı iddiasıyla çıkan saha olayları, federasyonun büyücülüğü yasaklamasına kadar uzandı (kale direğinin altına ördek veya tavuk organı gömmek, dua ve benzeri şeylerin yazılı olduğu notlar gömmek).

Futbol dünyasında, maçların kaderini değiştirmek amacıyla zaman zaman büyü ve doğaüstü ritüellere başvurulduğuna dair çarpıcı iddialar gündeme gelir. Özellikle Afrika futbolunda kale direklerine yapılan büyüler ve maç öncesi ritüeller sıkça karşılaşılan bir yöntemken; Ruanda Birinci Ligi'nde yaşanan bir maçta rakip takım oyuncularının kaleciye büyü yaptığı iddiasıyla çıkan olaylar, futbol makamlarının yeşil sahalarda büyücülüğü resmî olarak yasaklamasına yol açtı. Bu tür faaliyetler yalnızca tek bir coğrafyayla veya yerel liglerle sınırlı kalmamıştır. Örneğin İran'da, futbolda büyücülük faaliyetleri yürütüldüğü gerekçesiyle kapsamlı soruşturmalar açılmış ve bazı antrenörler görevden uzaklaştırılarak gözaltına alındı. Üstelik bu tartışmalar dünya çapındaki yıldızları dahi içine çekebiliyor. Nitekim ünlü futbolcu Paul Pogba'nın büyücülerin etkisi altında kalarak çeşitli eylemlerde bulunduğu yönündeki iddialar uluslararası basında geniş yankı bulmuştu.

Sahadaki görünmez güç: Sporun ritüelleri

Bir sporcu için giyim sırasının -sol ya da sağ fark etmeksizin- bozulması, o günkü tüm odağı dağıtabilecek kadar kritik bir unsura dönüşebilir. Takımın taktiklerinden daha değerli görülen şanslı bir kolye veya yüzük, sahaya giriş anındaki o sarsılmaz dua pozisyonuyla birleştiğinde uğursuzluğu savuşturan birer kalkana dönüşür. Bu ritüel zinciri sadece saha ile sınırlı kalmaz. Maç günü saat tam 12.00’de yenen o değişmez makarna ve stada giden yolda aynı koltukta, aynı şarkılar eşliğinde yapılan yolculuk zihni rekabete hazırlar. Soyunma odasının kapısına ya da tünelin eşiğine yapılan o son dokunuş ise sporcunun "kendi dünyasından" "mücadele alanına" geçtiğinin en somut mühürlemesidir.

Michael Jordan, şans getirdiğine inandığı için Chicago Bulls şortunun altına her zaman kolej yıllarından kalma North Carolina Üniversitesi şortunu giyerdi. Hatta bu ikinci şortun görünmemesi için daha uzun şortlar giymeye başlamış ve bu durum NBA’deki şort modasını değiştirmişti. Tenis dünyasının en ritüel bağımlı isimlerinden birisi Rafa Nadal’dır. Sahaya çıktığında su şişelerinin etiketlerini her zaman kendine bakacak şekilde ve milimetrik bir açıyla dizer. Maçtan önce her zaman soğuk bir duş alır ve saha çizgilerine asla basmaz. Johan Cruyff maçtan önce rakip yarı alana doğru sakızını atar, ardından sahaya girerdi. Kendi ifadesiyle işler yolunda giderse ritüel bozulmazdı. Cristiano Ronaldo’nun sahaya çıkış düzenine ve seremoni alışkanlıklarına büyük önem verdiği yıllarca konuşuldu. Portekizli yıldız, sahaya her zaman sağ ayağıyla adım atar. Ayrıca uçak veya otobüs yolculuklarında genellikle en arka koltukta oturmayı tercih ederken, uçaktan inerken ilk inen kişi olmaya özen gösterir. Mesut Özil, maç başlamadan hemen önce sahanın ortasında ellerini açarak dua etmesi, kariyeri boyunca ikonikleşmiş bir görseldir. Bu an, onun zihinsel olarak maça odaklandığı en kritik andır.

Spor psikologları bu davranışları "bağlantılı düşünce" (associative thinking) ya da "kontrol yanılsaması" (illusion of control) olarak tanımlar. İnsan beyni, bir olay ile o olaydan önce gerçekleştirilen eylem arasında nedensellik bağı kurmaya son derece yatkındır. Özellikle belirsizliğin yüksek olduğu durumlarda bu yatkınlık patlama yapar.

Futbol ise belirsizliğin doruğudur. Rakip takım, hava koşulları, hakemler, sakatlıklar...Bunların hiçbiri kontrol altında değildir. Bu yüzden oyuncunun kontrol edebildiği tek şey kendi ayin/ritüeli abartılı bir önem kazanır. Maçı kaybetseler de "en azından ritüelimi eksiksiz yaptım" düşüncesi, yenilgiyi kabullenmeyi kolaylaştırır. Bu durum sporcunun dış dünyadaki kaosu kontrol edemese bile, kendi iç dünyasındaki düzeni koruyarak bir "psikolojik güvenlik duvarı" oluşturmasıdır…

-"Psikoloji açısından bakıldığında, ritüelin işe yarıyor olması gerekmez. Yalnızca oyuncunun işe yaradığına inanması yeterlidir."

Dr. Stewart Cotterill, Spor Psikoloğu

Bireysel ritüeller bir yana, takım büyüleri daha karmaşık bir sosyal psikolojiyi barındırır. Soyunma odası dansları, çember törenleri, "kaptan konuşması" gibi anlar… Bunlar yalnızca motivasyon değil, kimlik inşasıdır. "Biz" hissi, biyolojik olarak oksitosini artırır ve bir grubun performansını gerçekten iyileştirir.

Brezilya takımının dünya kupası kamplarındaki dans ritüelleri, Yeni Zelanda'nın haka geleneğiyle düşünüldüğünde, ritüelin işlevselliği daha net ortaya çıkar: ortak bir bedeni paylaşmak, birlikte hareket etmek, tehlike öncesi grup kimliğini yenilemek. Sergio Goycochea'nın penaltı atışları öncesinde çimlere işemesi takım arkadaşları tarafından sessizce kabul edilen bir uğur sayılırken, efsanevi Gary Lineker midesi boş olduğunda daha iyi performans sergileyeceğine inanarak maç sabahları kahvaltı yapmayı reddederdi. Portekiz Millî Takımı’nın 2016 Avrupa Şampiyonası finalinde bazı oyuncuların taktığı ve bugün müzede korunan o meşhur kolyeler, kolektif bir inancın zaferle taçlanışını simgeliyor. Tüm bu örnekler; oyunun sadece ayaklarla değil, bazen de zihnin en gizemli köşelerindeki o "uğurlu" detaylarla kazanıldığına dair ortak bir hikâye anlatıyor.

Türkiye’de totem kültürü

Türkiye’de futbol kültürü, batıl inançların en canlı yaşadığı ülkelerden biridir. Çünkü futbol burada yalnız spor değil; duygu, kimlik ve kader meselesidir. Türk futbolunda stadyum açılışlarında kurban kesilip kanın eşiklere veya çimlere sürülmesi onlarca yıllık sarsılmaz bir gelenek. Galatasaray taraftarı arasında “şanslı forma” kavramı çok yaygındır. Özellikle Avrupa gecelerinde aynı atkıyı takmak, aynı koltukta oturmak, maç başlamadan aynı marşı açmak klasik ritüellerdendir. Yeşil sahadaki mücadele sadece stadyumun çimlerinde değil, evlerin oturma odalarında da kendine has bir disiplinle sürdürülür. Milyonlarca taraftar için maç izlemek, sadece bir yayını takip etmek değil; sonucu etkilediğine gönülden inanılan bir dizi ritüeli harfiyen yerine getirmektir. "Taraftar totemi" dediğimiz bu yazısız kurallar bütününe göre; gol gelene kadar milim yer değiştirmemek, penaltı anında heyecandan televizyona bakamamak veya uğurlu olduğu düşünülen formayı aylarca yıkamadan giymek, futbolun en doğal parçalarıdır.

Maçın kritik anlarında telefona dokunmamak ya da skor değiştiği anda odanın havasını değiştirmek için dışarı çıkmak gibi davranışlar her ne kadar bilimsel bir temele dayanmasa da taraftarın sahadaki terle kurduğu o derin ve duygusal bağı temsil eder. Çünkü futbol, mantığın bittiği yerde başlayan o saf inancın ve paylaşılan kolektif tutkunun eseridir. Futbolcuların güldüğü ve "off the record" sohbetler ettiği yerdi. Bu alan, futbolcular için sadece teknik bir bölüm değil, takım ruhunun ve "cehennem" atmosferinin temellerinin atıldığı bir sığınak işlevi gördü.

Fenerbahçe çevresinde yıllarca bazı futbolcuların maç günü telefonunu kapattığı, belirli saatten sonra kimseyle konuşmadığı anlatılır. Taraftar tarafında ise “uğurlu kafe”, “uğurlu ekran”, “uğurlu arkadaş grubu” gibi ritüeller yaygındır.

Beşiktaş taraftarında ise maç günü takıma adını veren semtin çarşısındaki mekanlarda toplanmak bir ritüeldir. Ağaçlı yoldan stada gitmek, aynı büfeden yemek almak, aynı arkadaşla maça gitmek gibi alışkanlıklar adeta gelenektir.

Türkiye futbolunda zaman zaman daha mistik örnekler de görülür. Kötü giden sezonlarda soyunma odasına dua okunması, tesislerde kurban kesilmesi, nazar boncuğu asılması, sahaya tuz dökülmesi gibi uygulamalar yıllardır anlatılır. Bazıları şehir efsanesidir, bazıları gerçektir. Kötü giden dönemlerde taraftarın en kolay açıklaması şudur: “Takıma büyü yapıldı.”

Aslında bu söylem başarısızlığı anlamlandırma çabasıdır. Çünkü kötü planlama, yanlış transfer, düşük tempo ya da psikolojik çöküşü kabul etmek; görünmez bir güce inanmaktan daha zordur. Bu yüzden büyü söylemi çoğu zaman mizah, bazen öfke, bazen de çaresizlik dilidir.

Yeşil sahadaki mücadele sadece stadyumun çimlerinde değil, evlerin oturma odalarında da kendine has bir disiplinle sürdürülür. Milyonlarca taraftar için maç izlemek, sadece bir yayını takip etmek değil; sonucu etkilediğine gönülden inanılan bir dizi ritüeli harfiyen yerine getirmektir. "Taraftar totemi" dediğimiz bu yazısız kurallar bütününe göre; gol gelene kadar milim yer değiştirmemek, penaltı anında heyecandan televizyona bakamamak veya uğurlu olduğu düşünülen formayı aylarca yıkamadan giymek, futbolun en doğal parçalarıdır.

Maçın kritik anlarında telefona dokunmamak ya da skor değiştiği anda odanın havasını değiştirmek için dışarı çıkmak gibi davranışlar her ne kadar bilimsel bir temele dayanmasa da taraftarın sahadaki terle kurduğu o derin ve duygusal bağı temsil eder. Çünkü futbol, mantığın bittiği yerde başlayan o saf inancın ve paylaşılan kolektif tutkunun eseridir.

İnanç mı, tekrar mı?

Nörobilim, ritüelin beyin üzerindeki etkisini artık tartışmıyor. Sadece mekanizmasını tartışıyor. Bir ritüel, her tekrarlandığında bir nöral yolu pekiştirir. Sahaya çıkmadan önce "Her zaman böyle yapıyorum" hissi, beyne "Bu alışkın bir durum" mesajı gönderir ve kaygıyı düşürür. Başka bir deyişle: ritüel, pratik yapar. Pratik, inanç üretir. İnanç, performansı etkiler.

Belki de futbolcuların şanslı çorabı gerçekten iş görür ama onu giyen kişinin biyokimyasını değiştirerek. Ve bu, büyünün en köklü tanımıdır zaten: etki gerçekse, araç önemli değil.

İnsan, kontrol edemediği yerde ritüel yaratır.

Futbolun en güzel çelişkisi de budur:

Bir yanda matematik, diğer yanda muska.

Bir yanda veri, diğer yanda dua.

Bir yanda taktik, diğer yanda totem.