Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan yol: Türkiye’de sanat ve bilimin öncü kadınları

Türkiye’de kadınların sanat ve bilim dünyasındaki yükselişi, yalnızca bireysel yeteneklerin parlaması değil, devasa bir toplumsal dönüşümün sahneye konmasıdır. Osmanlı İmparatorluğu’nun son yüzyılında başlayan modernleşme sancıları, kadının sesini dört duvar arasından çıkarıp kamusal alana taşımaya başladı. Kız rüştiyeleri, öğretmen okulları ve sanat eğitimi veren kurumlar sayesinde kadınlar, hayatı yalnızca izleyen değil, onu şekillendiren özneler olmak için ilk adımlarını attılar.

20. yüzyılın başına gelindiğinde, o kapalı Osmanlı toplumunda artık yazan, beste yapan, tuvaline fırça vuran ve sahne tozunu yutan kadınlar usulca görünür olmaya başlamıştı. Ancak bu uyanış, asıl fırtınasını Cumhuriyet’in ilanıyla estirdi. Genç Cumhuriyet, kadını toplumun sadece yarısı değil, aydınlanmanın bizzat lokomotifi olarak görüyordu. Konservatuvarların, güzel sanatlar akademilerinin, üniversitelerin ve kültür kurumlarının kapıları kadınlara ardına kadar açıldı.

Bu büyük dönüşüm, Türkiye’nin yepyeni ve çağdaş kültürel kimliğinin de harcı oldu. Resimden müziğe, tiyatrodan edebiyata, mimarlıktan geleneksel sanatlara ve en nihayetinde pozitif bilimlere kadar uzanan geniş bir yelpazede ortaya çıkan bu öncü kadınlar, yalnızca şaheserler veya buluşlar üretmediler. Onlar, o dönem bir kadın için "imkânsız" görülen kapıları omuzlayıp kırarak, kendilerinden sonra gelecek kız çocuklarına yepyeni, aydınlık yollar inşa ettiler.

Bugün Türkiye’de sanat ve akademi dünyasında kadınların bu denli güçlü ve sarsılmaz bir varlığı varsa, bunun temelinde, Osmanlı’nın son demlerinde filizlenen ve Cumhuriyet güneşiyle boy veren bu gözü pek öncü kuşağın cesareti yatmaktadır.

Resim sanatında kadınların öncü kuşağı

Türk resim sanatında kadının "model" olmaktan çıkıp "yaratıcı" konumuna geçmesi, 1914'te kurulan “İnas Sanayi-i Nefise Mektebi” (Kızlar İçin Güzel Sanatlar Okulu) ile mümkün oldu. Bu okul, modern Türk sanat tarihinin en heyecan verici kırılma noktalarından biridir.

Bu okulun ve dönemin en fırtınalı figürlerinden biri hiç şüphesiz Mihri Müşfik Hanım’dır (1886-1954). Avrupa'da eğitim gören, Roma'da Papa'nın, İstanbul'da Atatürk'ün portrelerini çizen Mihri Müşfik, sadece bir ressam değil, müthiş bir eğitmendi. Kadınların da sokaklarda, açık havada resim yapabilmesi için mücadele etti. Hayatının son yıllarını Amerika'da geçiren bu bohem ruhlu kadın, modern Türk resminin ilk gerçek fırça darbelerinden biridir.

Cumhuriyet dönemine geçildiğinde kadın ressamların paleti daha da renklendi. Hale Asaf (1905-1938), 33 yıllık kısacık ömrüne sığdırdığı muazzam eserlerle, erken Cumhuriyet resminin en özgün, en kübist ve konstrüktivist isimlerinden biri oldu. Paris’te aldığı eğitimle Avrupa modernizmini Türk resmine taşıyan Asaf, ne yazık ki yeteneğinin zirvesindeyken hayata veda etti.

Uluslararası sanat çevrelerinde adını altın harflerle yazdıran bir diğer efsane ise Şakir Paşa ailesinin yetenekli kızı Fahrelnissa Zeid’dir (1901-1991). O, devasa boyutlardaki tuvalleri, adeta bir kaleydoskopu andıran canlı renkleri ve soyut kompozisyonlarıyla dünyayı büyüledi. Eserleri bugün Tate Modern'den Centre Pompidou'ya kadar dünyanın en prestijli müzelerinde sergilenen Zeid, bu öncü kuşağın Türk resmini nasıl küresel bir boyuta taşıdığının en güzel kanıtıdır.

Müziğin kadın öncüleri

Türkiye’de müzik dünyasında kadının sesi, Osmanlı’nın son dönemindeki konaklardan taşarak Cumhuriyet yıllarında devasa konser salonlarına ulaştı. Hem Türk sanat müziğinde hem de Batı klasik müziğinde kadınlar, eşsiz eserler ve yorumlar bıraktılar.

Türk sanat müziği tarihinde Neveser Kökdeş (1904-1962), çok özel, adeta "kendi başına bir ekol" olan bir bestecidir. Geleneksel müziğimizi tango ve vals ritimleriyle harmanlayan, piyano ve tanbur çalan Kökdeş, eserlerindeki o melodik zarafet ve hafif melankoliyle müzik tarihimize adeta bir dantel işlemiştir.

Yorumculuk dendiğinde ise elbette pek çok isim akla gelir. Ama içlerinden biri muhakkak akla, zihne, kalbe fazlasıyla kazınmıştır. Safiye Ayla (1907-1998) tartışılmaz bir efsanedir. Yetimhaneden çıkıp Atatürk'ün en sevdiği seslerden biri hâline gelen Ayla, o eşsiz ses rengi ve "Çile Bülbülüm Çile" gibi eserlere kattığı benzersiz yorum gücüyle, kadınların sahnede ne kadar ihtişamlı bir yer tutabileceğini tüm ülkeye kanıtladı.

Klasik Batı müziğine baktığımızda, "Harika Çocuklar Kanunu" ile henüz 7 yaşındayken devlet bursuyla Paris'e gönderilen İdil Biret (1941-) karşımıza çıkar. Wilhelm Kempff gibi ustaların öğrencisi olan Biret, Chopin ve Rachmaninoff yorumlarıyla dünyayı kendine hayran bırakan, Cumhuriyet'in en parlak müzik elçilerinden biridir. Benzer şekilde, dünyanın en iyi piyano ikililerinden kabul edilen, birbirleriyle neredeyse telepatik bir bağ kurarak çalan Güher ve Süher Pekinel (1951-) kardeşler hem eşsiz kariyerleri hem de Anadolu'daki çocuklara yönelik müzik eğitimi projeleriyle bu vizyonu geleceğe taşıdılar.

Operada ise perdeleri açan ilk kadın Semiha Berksoy'dur (1910-2004). Atatürk'ün siparişiyle sahnelenen ilk Türk operası Özsoy'da sahne alan Berksoy, dramatik yüksek sopranosu, eksantrik makyajı ve ressam kimliğiyle sahne sanatları tarihimizin en renkli, en cesur kraliçesidir.

Edebiyat dünyasında kadın kalemler

Türk edebiyatında kadının kalemi eline alması, toplumsal tabulara karşı verilmiş büyük bir savaştı. Bu savaşın ilk ve en zarif komutanı Fatma Aliye Topuz’dur (1862-1936). İlk Osmanlı kadın romancısı olan Fatma Aliye, “Muhazarat” adlı eseriyle kadının birey olma çabasını edebiyata taşıdı. Bugün 50 TL'lik banknotların arkasında bize gülümseyen o yüz, felsefe ve tarih yazacak kadar donanımlı bir aydına aittir.

Cumhuriyet'in kuruluşuyla birlikte sahneye Halide Edip Adıvar (1884-1964) çıkar. O sadece “Ateşten Gömlek” veya “Sinekli Bakkal” gibi başyapıtların yazarı değil; İzmir'in işgali üzerine Sultanahmet Meydanı'nda on binlerce kişiyi gözyaşlarına boğan efsanevi konuşmayı yapan sivil bir lider, cephede onbaşı rütbesiyle görev alan bir halk kahramanıdır.

Bayrağı onlardan devralan sonraki kuşaklarda ise Adalet Ağaoğlu romanlarında zamanı kırarak Türk modernleşmesinin röntgenini çekmiş; Tomris Uyar İkinci Yeni şairlerinin ilham perisi olmanın çok ötesine geçerek Türk öykücülüğünün en zeki, en ironik metinlerini kaleme almış; Latife Tekin ise “Sevgili Arsız Ölüm” ile edebiyatımıza büyülü gerçekçiliğin eşsiz ve yerel bir tadını hediye etmiştir.

Tiyatro ve sinemada kadınların sahneye çıkışı

Tiyatro sahnesi, kadınlar için bedeli en ağır ödenen alanlardan biriydi. Müslüman bir kadının sahneye çıkmasının yasak olduğu bir dönemde, 1920'de “Yamalar” oyununda "Jale" takma adıyla sahneye fırlayan Afife Jale (1902-1941), polis baskınlarından kaçmak zorunda kalmış, ailesi tarafından dışlanmış ama tiyatro aşkından asla vazgeçmemiştir. Hayatı trajik bir şekilde son bulsa da o sahneye bir kez çıkmış ve bütün kadınlar için o ışıkları sonsuza dek yakmıştır.

Cumhuriyet dönemi sinemasına geçildiğinde ise sahne, Cahide Sonku'ya aitti. "Türkiye'nin ilk kadın starı" ve "ilk kadın yönetmeni" olan Cahide (1919-1981), “Bataklı Damın Kızı Aysel” ile şöhretin zirvesini, kendi kurduğu Sonku Film şirketiyle ise o dönemin Hollywood ışıltısını yaşadı. Hayatı sinema perdesine sığmayacak kadar fırtınalı ve ilham verici olan Sonku, sinemamızda kadının da gücü ve kontrolü elinde tutabileceğinin en parlak kanıtıydı.

Mimarlıkta kadın öncüler

Cumhuriyet’in çağdaş medeniyet projesinde köprüler kuran, köyler inşa eden kadın mimarlar, "kadın işi değil" algısını taş kırarak yıkıyordu. Bu devasa alanın ve ideallerin en asil mimarlarından biri Mualla Eyüboğlu’dur (1919-2009). Güzel Sanatlar Akademisi mezunu bu yürekli kadın, Anadolu yollarına düşmüş, eşek sırtında gezerek, çadırlarda yatıp kalkarak Türkiye'yi aydınlatan Köy Enstitüleri'nin birçoğunun temelini bizzat elleriyle atmıştır. Hem köylülere taş ustalığı öğretmiş hem de ilerleyen yıllarda Topkapı Sarayı Harem Dairesi'nin efsanevi restorasyonunu yürüterek kültürel mirasımıza sahip çıkmıştır.

Geleneksel sanatlarda kadın ustalar

Türkiye’de geleneksel sanatlar, yüzyıllar boyunca usta-çırak silsilesi içinde, genellikle erkeklerin egemen olduğu atölyelerde gelişti. Ancak Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte bu "erkek işi" görülen kadim sanatlar, Akademi çatısı altına girdi ve kadın sanatçıların zarif dokunuşlarıyla yeniden hayat buldu.

Tezhip sanatının sarsılmaz kalesi Rikkat Kunt (1903-1986), bu alanın en asil temsilcisidir. Modern Türk tezyinatının (süsleme sanatının) temelini atan Kunt, sadece altın varakları kâğıda işlemekle kalmamış; Türk süsleme sanatını bilimsel bir disipline dönüştürmüştür. Onun fırçasından çıkan o meşhur "Rikkat Kunt Üslubu", bugün hâlâ binlerce öğrenciye ışık tutmaktadır.

Minyatür sanatında ise modern bir devrim yapan isim Günseli Kato'dur. Klasik minyatürün iki boyutlu dünyasını, çağdaş sanatın devasa enstalasyonlarıyla birleştiren Kato, bu antik sanatı müzeden çıkarıp sokağa ve güncel hayata taşıyan öncülerden biri olmuştur. Onun çalışmaları, geleneksel bir formun nasıl evrensel ve modern bir dile dönüşebileceğinin en canlı örneğidir.

Hat sanatının o ağır ve disiplinli dünyasında ise kadınların imzasını görmek için Münevver Belen ismine bakmak gerekir. Hat ve tezhibi aynı potada eriten Belen, Osmanlı’dan tevarüs eden o estetik mirası Cumhuriyet’in modern çizgileriyle harmanlamıştır. Yazıya estetik bir ruh katan Belen, geleneksel sanatların sadece bir "zanaat" değil, yüksek bir "sanat dalı" olarak kalmasını sağlamıştır.

Çini ve seramik sanatında ise adeta bir efsane olan Füreya Koral (1910-1997) karşımıza çıkar. Şakir Paşa ailesinin bu sıra dışı kızı, sanatoryumda yattığı yıllarda tanıştığı çamuru ve çiniyi, Türk evlerinin duvarlarından çıkarıp devasa binaların cephelerine, soyut formlara ve tabaklara taşımıştır. Çiniyi geleneksel motiflerin dışına çıkarıp modern bir ifade biçimine dönüştüren Koral, ateşte açan çiçeklerin en cesurudur.

Bu kadın ustalar, yüzyıllık tozlu raflarda unutulmaya yüz tutan hat, çini ve minyatürü; sabırla, aşkla ve modern bir vizyonla bugünün sanat dünyasına armağan etmişlerdir. Onların elinden çıkan bir hat levhası veya bir çini pano, sadece birer obje değil, Anadolu’nun ruhunun kadın eliyle yeniden doğuşudur.

Bilim ve akademide kadın öncüler

Cumhuriyet’in eğitim reformları, kadına yalnızca sanatta fırçayı, tiyatroda sahneyi değil; bilimde teleskobu ve arkeolojide kazmayı da teslim etti. Türkiye’nin ilk kadın dekanı, ilk kadın gökbilimcisi ve Türk Astronomi Derneği'nin kurucusu olan Nüzhet Gökdoğan (1910-2003), İstanbul Üniversitesi'nde astronomi ve uzay bilimlerini kurarak Türk kadınının gözlerini yıldızlara çevirmesini sağladı. Lise çağında Fransa'ya matematik okumaya gönderilen Nüzhet, Türkiye'ye dönüşünde ders kitapları çevirmiş, gökyüzünün dilini bu topraklara öğretmiştir.

Toprak altındaki sırları gün yüzüne çıkaran ilk kadın arkeologlardan biri ise Prof. Dr. Jale İnan'dır (1914-2001). Perge ve Side antik kentlerinde kızgın Antalya güneşi altında yıllarca kazı yapan İnan, sadece Türkiye'nin değil dünyanın arkeoloji tarihine adını yazdırmıştır. Boston Güzel Sanatlar Müzesi'ndeki "Yorgun Herkül" heykelinin üst yarısının aslında Perge'de bulduğu alt yarıya ait olduğunu kanıtlayıp yıllar süren çabasıyla eseri Türkiye'ye geri getiren inatçı bilim kadını ta kendisidir.

Bir mirasın devamı

Osmanlı’nın son deminde utangaç adımlarla başlayan, Cumhuriyet güneşiyle devasa adımlara dönüşen bu kadın hareketi, Türkiye’nin kalbine bir nakış gibi işlenmiştir. Tuvallerde renkleri isyan ettiren, notalara hüzün ve coşku yükleyen, sansüre rağmen sahneden inmeyen, kelimelerle topluma ayna tutan, köylerin inşasında taş taşıyan, asırlık altın varaklara can veren ve yıldızların rotasını çizen bu kadınlar sadece birer meslek icra etmediler. Onlar, yüzyıllar boyu karanlıkta kalmış koca bir ülkenin kültürel uyanışına öncülük ettiler.

Bugün Türkiye’de tiyatro sahnelerinde alkış tufanı kopartan, üniversite kürsülerinde ders anlatan, laboratuvarlarda keşif yapan kadınların güçlü varlığı, büyük ölçüde işte bu cesur kuşağın tırnaklarıyla kazıyarak açtığı yollar sayesinde mümkün oldu. Onların eşsiz hikâyesi, yalnızca bireysel başarılar antolojisi değil; küllerinden doğan bir toplumun büyüleyici kültürel dönüşümünün ta kendisidir.