Fotoğrafın hikâyesi: Düşen Asker

Endülüs semalarında güneş, 1936 yılının o kavurucu Temmuz sabahında merhameti çoktan unutmuş bir cellat gibi parlıyor, yakıcı ışıklarıyla toprakları adeta bir kor yığınına çeviriyordu. Córdoba’nın kıraç tepeleri, binlerce yıllık zeytin ağacı yapraklarının hışırtıları yerine, yaklaşmakta olan bir felaketin sessizliğine bürünmüştü. İspanya, kendi evlatlarının birbirine namlu doğrulttuğu, boğazları düğümleyen, ağır ve zehirli bir felaketin sessizliğine teslim olmuştu:

İspanya İç Savaşı (1936)

1936 yılının Temmuz ayında İspanya, yüzyılların biriktirdiği öfke ve ideolojik ayrışmanın ağırlığı altında eziliyordu. 17 Temmuz günü, Fas’taki garnizonlardan yükselen silah sesleri, “İspanya üzerinde gökyüzü bulutsuz” parolasıyla birleşerek yüzyılın en kanlı iç savaşlarından birini başlattı. General Franco, Mola ve Sanjurjo önderliğindeki milliyetçi generaller, Cumhuriyetçi hükûmete karşı bayrak açmıştı. 18 Temmuz sabahı isyanın ana karaya sıçramasıyla İspanya bıçakla kesilmişçesine ikiye bölündü: Bir yanda düzeni savunan Milliyetçiler, diğer yanda özgürlük çığlıklarıyla yankılanan Cumhuriyetçiler...

19 Temmuz’da sokaklar artık birer muharebe alanıydı. General Fanjul, Madrid’deki Montaña Kışlası’nda isyanı harlamaya çalışsa da, 20 Temmuz’a gelindiğinde halk ve sadık birlikler kışlayı kuşatarak isyancıları dize getirmişti. Aynı saatlerde Barselona’da anarşistler ve işçiler, askerî ayaklanmayı göğüs göğse çarpışarak bastırıyor; Cumhuriyet büyük şehirleri elinde tutuyordu. Ancak tam o gün, Milliyetçilerin asıl lideri sayılan General Sanjurjo’nun uçağı Portekiz’den kalkarken düştü. Bu kaza, tarihin Francisco Franco’nun yükselişi için bıraktığı trajik bir boşluktu.

Ağustos ayının ilk günlerinde, savaşın kaderi gökyüzünde yazılmaya başlandı. Franco’nun Fas’taki tecrübeli Afrika ordusu, Alman ve İtalyan uçaklarının yardımıyla Cebelitarık Boğazı’nı geçerek güneye ayak bastı. Sevilla düştü ve Milliyetçiler, Madrid’e giden yolu temizlemek için Extremadura üzerinden kuzeye, General Mola’nın birlikleriyle birleşmek üzere ölümcül bir yürüyüşe geçti.

Bu yürüyüşün en karanlık günü ise 14 Ağustos’ta yaşandı. Badajoz’a giren Albay Yagüe komutasındaki birlikler, şehri ele geçirdikten sonra boğa güreşi arenasında binlerce Cumhuriyetçiyi kurşuna dizdi. Badajoz Katliamı, bu savaşın artık bir geri dönüşü olmadığının kanlı mührüydü. Takvimler 28 Ağustos’u gösterdiğinde ise dehşet gökyüzünden yağmaya başladı; Alman Junkers uçakları Madrid’i bombalayarak modern tarihin sivil halkı hedef alan “şehirleri yok etme” stratejisinin ilk provasını gerçekleştirdi.

Eylül ayı, beraberinde fırtınayı getirdi. 3 Eylül’de Madrid’in kapısı sayılan Talavera de la Reina’nın Milliyetçilerin eline geçmesi, Cumhuriyet cephesinde büyük bir sarsıntı yarattı. Bu kaosu durdurmak adına 4 Eylül günü sosyalist lider Francisco Largo Caballero başkanlığında yeni bir direnç hükûmeti kuruldu. 5 Eylül 1936 itibarıyla İspanya; bir yarası Madrid’de, diğeri kalbinde, sonu gelmez bir trajedinin ilk safhasını tamamlamıştı. Cumhuriyetçiler “No Pasarán!” (Geçemeyecekler!) diye haykırırken, Franco’nun orduları başkentin kapılarına dayanmış, karanlık bir kışın ilk tohumları toprağa düşmüştü.

İşte bu devasa kaosun tam kalbinde; zamanın donduğu, ölümün ise bir gölge gibi tepelerin ardında soluklandığı o kavurucu Cerro Muriano sırtlarında, boynunda gümüş bir kolye gibi taşıdığı Leica makinesiyle yirmili yaşlarında bir hayalperest yürüyordu:

Robert Capa

Yanında, meslektaşı ve yol arkadaşı Gerda Taro vardı. Onları bu tozlu ve barut kokulu topraklara sürükleyen şey, sadece bir haber telaşı değil; faşizmin karanlığına karşı yükselen o saf ve vahşi direnişin çığlığını tarihin hafızasına mühürleme arzusuydu.

5 Eylül 1936’da zamanın dokusu Cerro Muriano tepelerinde adeta yırtıldı. Rüzgârın bile nefesini tuttuğu o uğursuz saniyelerde, genç bir milis askeri, ölümün pusuda beklediği siperinden bir anlık cesaretle doğruldu. Belki karşı tepeye ulaşan ilk nefer olmak, belki de özgürlüğün gökyüzünü son kez daha geniş bir açıyla görmek istemişti. Ancak o an, görünmez bir elin namlusundan çıkan tek bir mermi, Cordoba’nın sessizliğini bir camın parçalanması gibi tuzla buz etti.

Robert Capa, o anı vizöründen süzerek görmedi; o anı ruhunun derinliklerinde hissetti. Ölümün ıslığı kulağının dibinden geçerken, kadraj ayarlamaya ya da ışığı ölçmeye vakti yoktu. Ölüm ile yaşam arasındaki o ince çizgide, sadece makinesini başının üzerine kaldırdı ve parmağı adeta bir refleksle deklanşöre gitti. O körleme dokunuş, dünya tarihinin en ikonik karesini, filmin yüzeyine hapsedecekti:

— Yaklaşık yirmi milis askeriyle birlikte siperdeydim... Kameramı başımın üstüne kaldırdım ve bakmadan bile siperin üzerinden geçtiklerinde fotoğrafı çektim. Hepsi bu kadardı... Başımın üstünde tuttuğum o kamera, bir adamın vurulduğu anı yakaladı. Muhtemelen çektiğim en iyi fotoğraf buydu. Fotoğrafı kadrajda hiç görmedim, çünkü kamera başımın çok üstündeydi. 

Genç milis askerinin dizleri bir fırtınanın yıktığı bir fidan gibi eğilirken, parmaklarının arasından kayıp giden o tüfek, onu artık ne koruyabilir ne de ölümün kesin hükmünü erteleyebilirdi. Havada asılı kalan toz bulutunun içinde, merminin açtığı o geri dönülmez boşluğa rağmen, zaman sanki saygı duruşuna geçercesine dondu. Kalbi, veda etmek istemeyen bir davulun son cılız vuruşları gibi atmaya devam ederken; kimliği meçhul bir genç milis toprağa değil, tarihin silinmez, siyah-beyaz sonsuzluğuna düşüyordu. Capa’nın deklanşöründen çıkan ses, savaşın tüm çıplaklığını ve trajedisini tek bir kareye sığdırarak sonsuzluğa hapsetmişti. Bu, bir askerin ölümünün gölgesinde; bir idealin kan kaybı, bir çağın masumiyetini yitirişinin fotoğrafıydı:

Düşen Asker (Ölüm Anında Sadık Milis Askeri)

Bu kare, dünyayla ilk kez 23 Eylül 1936’da Fransız Vu dergisinin sayfalarında tanıştı. Ancak asıl büyük sarsıntı, 12 Temmuz 1937’de Amerikan Life dergisinde “Death of a Loyalist Militiaman” (Sadık Bir Milisin Ölümü) başlığıyla yayımlandığında yaşandı. O günlerde savaş fotoğrafları; cephenin çok gerisinden çekilen, donuk, mesafeli ve çoğu zaman kurgulanmış birer belgeden ibaretti. Capa ise ölümü ilk kez bu kadar çıplak ve nefes kesici bir yakınlıkla, sanki zaman o siperde durmuşçasına doğrudan okuyucunun hafızasına, huzurunu sonsuza dek kaçıracak bir hakikat olarak bıraktı.

Bu fotoğraf; faşizmin karanlığına karşı çarpışan Cumhuriyetçiler için bayraklaşan bir direniş sembolü, tüm yaşananlara seyirci kalan dünya kamuoyu için ise tarihin yakasından düşmeyecek bir vicdan azabıydı. Capa’nın deklanşörüyle dondurduğu o an, savaşın istatistiklerden ibaret olmadığını, bir insanın son saniyesinin tüm kavgalara ve savaşlara bedel olduğunun ispatıydı.

İkinci Dünya Savaşı’nın gölgesi yeryüzüne düşerken ve sonrasındaki on yıllar boyunca bu kare, “modern savaş fotoğrafçılığının doğum belgesi” olarak kutsandı. Robert Capa’nın meşhur, “Fotoğrafların yeterince iyi değilse, yeterince yakın değilsindir” sözü, bu fotoğrafla birlikte teknik bir tavsiye olmaktan çıkıp fotoğrafçılık doktrinine dönüştü.

İspanya’nın o kavurucu tepesinde asılı kalan bu kare, zamanla tarih kitaplarının tozlu sayfalarından taşarak sanat galerilerinin duvarlarına, oradan da bir kuşağın hafızasına kazındı. İç Savaş’ın vahşetini anlatan en amansız görsel kanıt olarak kabul edilen bu imge, savaşın bir strateji oyunundan ziyade, bir insanın toprağa düşerken bıraktığı o son ve keskin boşluk olduğunu tüm dünyaya öğretti.

1970’li yıllara gelindiğinde, bu ikonik karenin berraklığı üzerine bir şüphe bulutu çökmeye başladı. Bazı tarihçiler ve araştırmacı gazeteciler, vizöre yansıyan o trajik düşüşün aslında önceden kurgulanmış bir mizansen olduğunu iddia ettiler. Capa’nın aynı gün, aynı tepede kurgusal başka kareler de çektiğinin kanıtlanması, fotoğrafın hakikatini sarsan birer fırtınaya dönüştü.

Ancak tarihin labirentlerinde iz süren araştırmacı Mario Brotons, 1990’larda bu tartışmaya bir nokta koydu. Fotoğraftaki o isimsiz gölgeyi tarihin sessizliğinden çekip çıkardı ve ona asıl adını, onurunu ve hikâyesini iade ederek, onun 24 yaşındaki anarşist milis Federico Borrell García olduğunu tüm dünyaya duyurdu. García’nın o gün, o saatte ve tam da o tepede öldüğü resmî kayıtlarda da doğrulanmıştı. Bu keşif, fotoğrafın hakikati üzerine süregelen teknik tartışmaları tamamen dindirmese de kareyi estetik bir tartışmanın nesnesi olmaktan çıkarıp ona kanlı, canlı ve trajik bir insani kimlik kazandırdı. O günden sonra bu fotoğrafa dikkatle bakıldığında; toprağa düşerken hayalleri yarım kalan bir gencin, tarihin sinesine bırakılmış son çığlığını insanlar işitmeye başladı.

Bugün “Düşen Asker”, iç savaşın soluk bir belgesi olmaktan çıkıp; insanların ruhlarındaki kırılganlığın, bir ideal uğruna gözünü kırpmadan can vermenin ve akıp giden o tek bir “an”ın sonsuzluğa mahkûm edilişinin sanatsal imgesine dönüştü. Teknik gerçekliği yıllarca bir hakikat terazisinde tartılsa da uyandırdığı o sarsıcı duygusal etki yıllardır değişmedi.

Kaynakça

Phillip Knightley. “The First Casualty: The War Correspondent as Hero and Myth-Maker from the Crimea to Iraq”. Johns Hopkins University Press, 2004.

Alex Kershaw. “Blood and Champagne: The Life and Times of Robert Capa”. Thomas Dunne Books, 2003.

Fotoğraf: Robert Capa. “The Falling Soldier (Loyalist Militiaman at the Moment of Death)”. 1936.

Irme Schaber. “Gerda Taro: İspanya İç Savaşı’nda Bir Kadın Fotoğrafçı”. İletişim Yayınları, 2012.

Paul Preston. “The Spanish Civil War: Reaction, Revolution and Revenge”. W. W. Norton, 2006.

Roland Barthes. “Camera Lucida: Fotoğraf Üzerine Düşünceler”. Altıkırkbeş Yayınları, 2011.

A. D. Coleman. “The Falling Soldier: The Evidence”. Photo Insider, 2004.

Robert Capa. “Slightly Out of Focus”. Henry Holt and Company, 1947.

Alex Kershaw. “Blood and Champagne”. Thomas Dunne Books, 2003.

Richard Whelan. “Robert Capa: A Biography”. Alfred A. Knopf, 1985.

Antony Beevor. “İspanya İç Savaşı 1936-1939”. Can Yayınları, 2006.

John Berger. “Bir Fotoğrafı Anlamak”. Metis Yayınları, 2015.