Arka plan: “Twilight Zone: The Movie”

70’li yılların yönetmen odaklı "Auteur" sineması, yerini 80’lerin başında dev bütçeli, hikâye yerine görsel şovun öne geçtiği "Blockbuster" çağına bırakıyordu. Steven Spielberg ve John Landis gibi isimler, hayal gücünün sınırlarını perdeye taşımak için imkansızı zorlarken; sinema, yalın bir sanat dalı olmaktan çıkıp devasa bir endüstriyel makineye dönüşüyordu.

Industrial Light & Magic (ILM) gibi dev şirketler sayesinde özel efektler birer teknolojik mucizeye evrildi. E.T. (1982) ve Blade Runner (1982) gibi başyapıtlar, görsel estetiğin hikâye anlatımında bir yardımcı unsur olmanın ötesine geçip, güçlü bir ortağı olabileceğini tüm gösteri sektörüne ilan ediyordu. Diğer taraftan Dolby Stereo'nun devrim niteliğindeki ses netliğiyle sinema; gözleme dayalı bir sanat olmaktan çıkıp, dev salonlarda deneyimlenen ve her hücresiyle "hissedilen" yeni bir gerçeklik yaratıyordu.

Ancak bu "sınırları zorlama" tutkusu, yalnızca teknik başarılar vaat etmiyordu. Bazı filmler sahneleri ve gişe başarısı yerine, çekim aşamasında ödenen telafisi imkânsız bedellerle tarihe geçti. Hollywood, görsel mükemmellik arayışında can güvenliğini göz ardı etmenin faturasını çok ağır bir şekilde ödedi.

23 Temmuz 1982 gecesi, California’nın Indian Dunes bölgesinde, sinema tarihinin en trajik kazalarından biri yaşandı. Hollywood bu travmadan sonra asla eskisi gibi olmayacaktı:

Twilight Zone: The Movie

Rod Serling’in 1959 yılında izleyiciyi "hayal gücünün beşinci boyutuna" davet etmesiyle başlayan efsane televizyon dizisi The Twilight Zone; yayınlandığı ilk günden itibaren ekranlarda korku, bilimkurgu ve keskin bir ahlaki alegoriyi birleştiren eşsiz bir fenomene dönüşmüştü.

70’li yılların ikinci yarısında, yıllar süren bir gecikmeyle Türk seyircisinin de Alacakaranlık Kuşağı ismiyle tanıdığı ve büyük bir ilgiyle karşıladığı bu seri; daha sonra Türkiye'deki televizyon kültürü üzerinde, özellikle fantastik ve gerilim türlerine olan ilginin şekillenmesinde önemli bir rol oynayacaktı.

Serling’in 1975’teki erken vefatının ardından bu kült miras, Hollywood’un 80’li yıllardaki vizyoner yönetmen ve yapımcılar için hem ulaşılması gereken bir kutsal kâse hem de aşılması zor bir zirve hâlini aldı. 1981 yılına gelindiğinde, sinema dünyasının o dönemki büyük ismi Steven Spielberg, çocukluk yıllarının bu karanlık masallarını beyazperdeye taşıma arzusuyla Warner Bros. ile masaya oturduğunda, sektörde büyük bir heyecan dalgası yaratmıştı. Başlangıçta dizinin tam zamanlı bir uyarlamasını tek başına yönetmeyi planlayan Spielberg, E.T. sonrası yoğunlaşan takvimi ve projenin antoloji ruhuna daha uygun olacağı düşüncesiyle rotasını değiştirerek, dört farklı yönetmenin vizyonunu birleştiren kolektif bir yapıya karar verdi.

Bu iddialı proje için yanına tür sinemasının yetkin ve cesur isimlerini alan Spielberg; John Landis, Joe Dante ve George Miller’dan oluşan rüya takımını kurdu. 1982’nin ilk aylarında başlayan hazırlık sürecinde diğer yönetmenler dizinin klasikleşmiş bölümlerini modern efektlerle yeniden yorumlamayı tercih ederken, John Landis tamamen orijinal ve politik bir alt metne sahip olan "Time Out" senaryosu üzerinde karar kıldı. Landis’in hikâyesi, bağnaz bir adamın (Vic Morrow) zamanda trajik bir yolculuğa çıkarak Nazi Almanyası'nın karanlık sokaklarında bir Yahudi, Ku Klux Klan baskını altında bir siyah ve nihayetinde Vietnam Savaşı’nın cehenneminde bir köylü olarak var olma mücadelesini konu alıyordu. Temmuz ayına gelindiğinde prodüksiyonun en riskli ve teknik olarak en karmaşık aşamasına geçilmiş, yönetmen Landis final sahnesinin epik bir görsel şölene dönüşmesi için yaratıcılığın ve güvenliğin sınırlarını zorlamaya başlamıştı.

California’daki Indian Dunes bölgesinde kurulan devasa sette, bir Amerikan helikopterinin Vietnamlı iki küçük çocuğu kurtarmaya çalışan ana karakteri kovaladığı, arka planda ise devasa piroteknik patlamaların geceyi aydınlattığı o görkemli ve tehlikeli mizansenin çekimleri için tüm hazırlıklar tamamlanmıştı. Landis, sahnede mutlak bir gerçekçilik talep ediyor; helikopterin daha alçaktan uçması ve patlamaların oyuncuların hemen arkasında infilak etmesi için ekibi sürekli teşvik ediyordu. Takvimler 23 Temmuz 1982 gece yarısını gösterdiğinde, Hollywood’un o güne dek gördüğü en büyük görsel şovlardan biri, ihmaller zinciri ve kontrolsüz hırsın gölgesinde saniyeler içinde sinema tarihinin en karanlık trajedisine dönüşmek üzereydi.:

23 Temmuz 1982

Yönetmen John Landis ve ekibi, California’nın Santa Clarita bölgesindeki Indian Dunes Parkı’nda "Time Out" bölümünün final sahnesi için toplanmıştı. Hikâyeye göre, ana karakter Bill Connor, Vietnam’da bir köyü yerle bir eden Amerikan helikopterinden iki küçük çocuğu kurtaracaktır. Ancak bu sahne için Landis'in kafasındaki vizyon, teknik sınırların çok ötesindeydi. Aktör Vic Morrow’un kucağında Myca Dinh Le ve Renee Shin-Yi Chen ile dizlerine kadar gelen suyun içinde koşması, bu esnada üzerlerinde gerçek bir helikopterin alçak uçuş yapması ve devasa piroteknik patlamaların geceyi aydınlatması planlanmıştı.

Facia yaşanmadan saatler önce, prodüksiyon aslında hukuki ve etik sınırları çoktan aşmıştı. Dönemin yasalarına göre çocuk oyuncuların gece geç saatlerde ve tehlikeli patlayıcıların olduğu bir ortamda çalıştırılması yasaktı. Ancak bu kuralı aşmak adına çocuklara ödemelerin elden yapıldığı ve sosyal hizmetler görevlilerinden gizlendikleri sonradan ortaya çıkacaktı. Hatta set ekibi arasında, helikopterin ve patlayıcıların birbirine çok yakın olduğuna dair fısıltılar yükselmiş, ancak yönetmenin "daha gerçekçi, daha alçak, daha büyük" talepleri bu endişelerin üzerini örtmüştü.

Sabaha karşı 02.20'de kamera "kayıt" dedi. Vic Morrow, iki küçük çocuğu kucağına alarak nehrin sığ sularında ilerlemeye başladı. Hemen üzerlerinde, yerden sadece 8 metre yükseklikte bir UH-1B Huey helikopteri asılı duruyordu. Senaryo gereği setin dört bir yanındaki harçlar (patlayıcılar) infilak ettirildi. Ancak bu patlamalardan biri, beklenenden çok daha şiddetli gerçekleşti ve helikopterin kuyruk rotoruna isabet etti.

Kontrolden çıkan devasa metal yığını, büyük bir gürültüyle suyun içine, oyuncuların tam üzerine düştü. Vic Morrow ve küçük Myca helikopterin ana pervanesiyle, Renee ise helikopterin gövdesinin altında kalarak saniyeler içinde can verdi. Set bir anda dehşet dolu bir sessizliğe gömüldü. Bu korkunç anlar, filmin kayıt yapan kameraları tarafından saniye saniye kaydedilmişti.

Stop!

1929 doğumlu Vic Morrow, Hollywood’un en saygın karakter oyuncularından biriydi. Özellikle 1960’lı yıllarda yayınlanan Combat! dizisindeki Çavuş Saunders rolüyle dünya çapında tanınmıştı. Sert mizaçlı ama derinlikli karakterleri canlandırmadaki yeteneğiyle biliniyordu. Twilight Zone: The Movie projesine katıldığında 53 yaşındaydı ve bu filmi kariyeri için yeni bir fırsat olarak görüyordu.

Acı bir tesadüf olarak Morrow, çekimlerden kısa bir süre önce arkadaşlarına ve ailesine helikopterlerle ilgili tuhaf bir huzursuzluk hissettiğini, hatta bir kaza geçireceğine dair kötü bir önsezi taşıdığını söylemişti. Kazanın yaşandığı gece, canlandırdığı Bill Connor karakterinin kurtuluşunu ve kefaretini temsil eden o son sahneyi çekiyordu. Ne yazık ki o gece yönetmen koltuğundaki kontrolsüz hırsın kurbanı oldu.

Myca Dinh Le, kaza sırasında henüz 7 yaşındaydı. Vietnam kökenli bir ailenin çocuğuydu. Filmde, Vic Morrow’un canlandırdığı karakterin savaşın ortasından kurtarmaya çalıştığı iki çocuktan birini oynuyordu. Myca ve ailesi için bu film, hem kültürel bir temsil hem de heyecan verici bir deneyim olacaktı. Ancak prodüksiyonun, çocuk oyuncuları gece yarısı, tehlikeli patlayıcıların ve ağır ekipmanların olduğu bir ortamda çalıştırması yasaktı. Ailesi, bu çekimlerin ne kadar tehlikeli olduğundan habersizdi ve Myca, o gece yasadışı bir şekilde, tam bir güvenlik protokolü denetimi de uygulanmadığı hâlde setteydi.

Renee Shin-Yi Chen, kazanın en küçük kurbanıydı; sadece 6 yaşındaydı. Myca gibi o da yasa dışı yollarla, "elden ödeme" yapılarak ve çalışma saatleri gizlenerek sete getirilmişti. Kazanın yaşandığı o saniyelerde, Vic Morrow onu ve Myca’yı kucağında taşıyordu. Helikopter üzerlerine düştüğünde Renee, gövdenin altında kalarak hayatını kaybetti. Renee’nin ölümü, Hollywood’daki çocuk oyuncu yasalarının ne kadar gevşek olduğunu ve bir yönetmenin sanatsal vizyonunun, çocukların hayatından daha üstün görüldüğü o çarpık zihniyeti tüm çıplaklığıyla ifşa etti.

Sonra…

Kazanın hemen ertesi sabahı, Hollywood devasa bir şok dalgasıyla sarsıldı. Warner Bros. setleri mühürlenirken, Federal Havacılık İdaresi (FAA) ve Ulusal Ulaşım Güvenliği Kurulu (NTSB) derhâl soruşturma başlattı. Steven Spielberg, projenin yapımcısı olarak derin bir vicdan azabı ve öfke içindeydi; bu olay, onun John Landis ile olan eski dostluğunun üzerine kalın bir perde çekti. Spielberg için "Blockbuster" şimdi bir başarı değil, kontrol edilmediğinde can alan bir canavardı.

Trajedinin üzerinden bir yıl geçmeden film vizyona girdi. Ancak izleyiciler perdede sanatsal bir başarı değil, o sahnelerin arkasındaki kanlı bedeli görüyordu. Vic Morrow’un sahneleri filmde tutuldu ancak kazanın yaşandığı o trajik sahne makaslandı. Film, gişede beklenen patlamayı yapamadı; zira Alacakaranlık Kuşağı artık izleyiciye eğlence yerine derin bir keder veriyordu.

Savcılar, John Landis ve aralarında helikopter pilotunun da bulunduğu dört iş ortağına "kasıtsız adam öldürme" suçlamasıyla dava açtı. Bu, Hollywood tarihinde bir ilkti; ilk kez bir yönetmen, sanatsal vizyonu uğruna aldığı riskler nedeniyle hapis cezası istemiyle hâkim karşısına çıkıyordu. Dava sürecinde ortaya çıkan detaylar tüyler ürperticiydi: Çocukların gece yarısı kaçak olarak çalıştırılması, patlayıcıların pilotun itirazlarına rağmen çok yakına yerleştirilmesi ve Landis’in telsizden bağırdığı o son komut: "Alçal! Daha alçak!"

Dokuz ay süren ve Amerikan medyasının her anını takip ettiği duruşmaların sonunda, jüri tüm sanıklar hakkında beraat kararı verdi. Hukuken suçlu bulunmasalar da Landis ve ekibi kamuoyu vicdanında mahkûm edilmişti. Kurbanların aileleriyle stüdyo arasında milyonlarca dolarlık tazminat anlaşmaları imzalandı. Vic Morrow'un kızı Jennifer Jason Leigh, babasının mirasını korumak için Hollywood'un güvenlik standartlarına karşı kararlı bir duruş sergiledi. Bu davanın sonucunda kimsenin hapse girmemesi kamuoyunda büyük bir hayal kırıklığı yaratsa da Leigh'in ve diğer ailelerin duruşu, oyuncular sendikası (SAG) üzerinde büyük bir baskı oluşturdu. Bu baskı, bugün "Morrow'un Mirası" olarak da anılan, setlerdeki güvenlik standartlarının radikal bir şekilde değişmesini sağlayan unsurlardan biri hâline geldi.

Facia, sinema endüstrisini kökten değiştirdi. "Warner Bros. Güvenlik Komitesi" kuruldu ve bugün tüm dünyada uygulanan "Blue Book" (Mavi Kitap) güvenlik protokolleri bu kazanın küllerinden doğdu. Helikopterlerin setlerdeki kullanımı, patlayıcıların mesafeleri ve çocuk oyuncuların çalışma saatleri artık sarsılmaz kanunlarla koruma altına alındı. Hollywood, o gece ödediği ağır bedeli unutmamak adına, güvenliği sanatın önüne koymayı acı bir tecrübeyle öğrendi.

Türkiye'deki asıl dönüşüm ise Sinema TV Sendikası ve Oyuncular Sendikası’nın yoğun mücadelesiyle yaşandı. Özellikle 2012 yılında yönetmenliğini Hamdi Alkan’ın yaptığı Arka Sıradakiler dizisinin setinde yaşanan ve henüz 26 yaşındaki sanat asistanı Selin Erdem’in hayatını kaybettiği trafik kazası, Türkiye’de "set güvenliği” kavramının yüksek sesle tartışılmasını sağlayan acı bir milat oldu.

Selin Erdem, 6 yıl boyunca sağlık sigortası olmadan günde 18 saat çalıştırılan bir set emekçisiydi. Tedbirsizlik ve dikkatsizlik yüzünden hayattan koparılmadan sadece 4 ay önce sigorta başlangıcı yapılmıştı. Yaşananlar üzerine yine 2012 yılında yürürlüğe giren 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, setleri "tehlikeli" veya "çok tehlikeli" iş sınıflarına dahil ederek yasal bir zorunluluk getirdi.

Bugün Türkiye'deki profesyonel setlerde; iş güvenliği uzmanı bulundurma zorunluluğu, ambulans ve ilkyardım ekiplerinin riskli sahnelerde hazır bulunması, çocuk oyuncular için çalışma saati kısıtlamaları gibi denetimler titizlikle takip edilse de set çalışanlarının sosyal yaşamlarını sürdürmesi için gerekli olan maaş ve sigorta ödemeleri büyük prodüksiyonlar şirketleri tarafından dahi aksatılıyor. Uzun çalışma saatlerine, psikolojik yıpranmaya karşı çoğu zaman savunmasız bırakılan bu görünmez kahramanlar; parıltılı ekranların arkasında, yasal kağıtlar üzerindeki haklarının gerçek hayatta karşılık bulmasını bekliyor.

Kaynakça

United States Department of Labor. “OSHA Occupational Safety and Health Standards for the Entertainment Industry”. Government Printing Office, 2021.

Stephen Farber & Marc Green. “Outrageous Conduct: Art, Ego, and the Twilight Zone Case”. Arbor House Pub Co, 1988.

Michael Hiltzik. “The Death of a Career: Alec Baldwin and the Rust Tragedy”. Los Angeles Times Publishing, 2022.

Oyuncular Sendikası. “Türkiye'de Oyuncu Olmak: Çalışma Koşulları Raporu”. Oyuncular Sendikası Yayınları, 2021.

Sinema TV Sendikası. “Setlerde İş Güvenliği ve Çalışma Saatleri Denetim Raporu”. Sendika Özgür Yayın, 2023.

John Landis, Joe Dante, Steven Spielberg, George Miller. “The Twilight Zone: The Movie”. Warner Bros., 1983.

Özgür Dinçer. “Türkiye'de Kültür Endüstrisinde İş Güvenliği ve Çalışma Koşulları”. İletişim Yayınları, 2019.

J. Flynt & J. Landis. “The Twilight Zone Movie Case: The Death of a Dream”. St. Martin's Press, 1988.

Robert Lindsey. “The Twilight Zone Case: A Final Verdict”. The New York Times Company, 1987.

İsmet Akça. “Türkiye’de Dizi Sektöründe Emek ve Sömürü İlişkileri”. NotaBene Yayınları, 2017.

Joseph McBride. “Steven Spielberg: A Biography”. University Press of Mississippi, 2010.

Ron LaBrecque. “Special Effects: Disaster at Twilight Zone: The Movie”. Scribner, 1988.

Marc Scott Zicree. “The Twilight Zone Companion”. Silman-James Press, 1992.