40 yıl sonra: Top Gun

80’lerin şafağında Amerikan sineması, 70’lerin ruhunu taşıyan, pesimist, eleştirel ve sistemin çarkları arasında ezilen anti-kahramanlarla dolu mirasını bir kenara bırakarak; yüzünü umut dolu, yüksek enerjili ve parıltılı yapay bir gerçekliğe döndü. Bu dönem, adeta sinemanın karanlık bir sorgulama alanından, devasa bir “eğlence fabrikasına” dönüşme öyküsüydü.

Vietnam Savaşı’nın yarattığı toplumsal travma ve ekonomik durgunlukla sarsılan Amerikan halkı, sinemada bir “teselli ve özgüven” arayışındaydı. Ronald Reagan’ın “Yeniden Güçlü Amerika” vaadi, beyaz perdede vatanseverlik ve bireysel başarı temalarıyla kusursuz, yenilmez ve adrenalin yüklü kahraman figürleriyle hayat buldu.

Sylvester Stallone ve Arnold Schwarzenegger gibi isimler, birer aksiyon yıldızı olmanın ötesine geçerek Amerikan devletinin askerî ve ahlaki üstünlüğünü temsil eden birer siyasi ikon hâline geldiler. Rambo: First Blood Part II (1985) gibi filmler, Vietnam’daki yenilgiyi sinematik bir zaferle “yeniden yazarken”, Soğuk Savaş’ın tırmanmasıyla birlikte Sovyetler Birliği “Şer İmparatorluğu” olarak kodlanarak Rocky IV (1985) gibi yapımlarda düşmanlaştırıldı. Bu dönemde sinema; aile değerlerinin kutsandığı, otoriteye güvenin tazelendiği ve toplumsal sorunların sistem eleştirisi yerine, tek bir güçlü adamın müdahalesiyle çözüldüğü bir ideolojik aygıta dönüştü. Siyasetin pompaladığı bu özgüven patlaması, filmlerdeki karanlık atmosferi dağıtarak yerini parlak ışıklara, net ahlaki ayrımlara ve Amerikan rüyasının ışıltılı bir şekilde yeniden ambalajlandığı görkemli bir anlatı diline bırakıyordu.

80’li yılların ikinci yarısına gelindiğinde ise, California dergisinin sayfaları arasında Ehud Yonay’ın 1983 yılının Mayıs ayında kaleme aldığı bir makale Amerikan sinemasına beklediği ilhamı verecekti:

Top Guns

Yonay, bu makalesinde Navy Fighter Weapons School (Top Gun) adlı okulun neden kurulduğunu açıklamıştı. 20’nci yüzyılın ortalarında Amerikan askerî savunması sahip olduğu teknolojiye güvenerek, insan faktörünü bir kenara itip her şeyi fütüristik füzelere ve gelişmiş radarlara emanet edebileceğini sandı. Amerikalı pilotlar, sadece gelişmiş füze ve radar sistemleriyle kazanılabileceği düşünülen bir savaşın ortasında, kendilerini aniden Kuzey Vietnam’ın çevik MiG’leriyle burun buruna, göğüs göğüse bir çarpışmanın içinde buldular. Modern teknolojiye güvenen sistem, pilotlara eski ve hayati beceriyi, yani “it dalaşı” (dogfight) sanatını unutturmuştu. Vietnam Savaşı’nın kızgın semaları ise bu kibrin ve unutkanlığın bedelini fazlasıyla ödetti. Savaş esnasında Amerikalı pilotların hava muharebelerinde beklenen başarıyı gösterememesi üzerine kurulan bu okul, pilotlara it dalaşı sanatını yeniden öğretmeyi amaçlamıştı. Makale, buradaki eğitmenlerin ne kadar seçkin olduğunu ve eğitimin zorluğunu vurguluyordu.

Yonay, okuyucuyu doğrudan kokpitin içine, Mach 2 hızında uçan bir F-14 Tomcat’in içine götürür. Metin, teknik detaylardan ziyade uçuşun yarattığı fiziksel zorlanmayı, pilotların üzerindeki baskıyı, it dalaşı muharebelerinin adrenalinini, pilotların yerdeki yaşamını, sosyal kültürlerini ve karakterlerini de analiz eder.

Makale, San Diego'daki Miramar Deniz Hava İstasyonu'nda (makalede geçen adıyla “Fightertown, USA”) görev yapan Yogi (Alex Hnarakis) ve Possum (Dave Cully) adlı iki genç subayın dünyasına samimi ve heyecan verici bir bakış sunar. Bu ikili bir “crew” (mürettebat) yani F-14 ekibidir. Yogi pilot koltuğunda, Possum ise arkada Radar Müdahale Subayı (RIO) olarak görev yapar. Makale, onların bir eğitim uçuşunda “vurulmalarıyla” (simüle edilmiş bir çatışmada yenilmeleriyle) başlar ve bu başarısızlığın yarattığı profesyonel hayal kırıklığı ve bunun üstesinden gelme çabası işlenir.

Savaş pilotlarının söylediği gibi: “Nasıl antrenman yapıyorsanız öyle savaşmalısınız, o yüzden savaşacakmış gibi antrenman yapmalısınız.”

Paramount Pictures yapımcıları Tom Kasser ve C. J. Heatley’in şahane fotoğraflarının yer aldığı bu makaleyi okuduklarında, içerikten ve “Yogi ve Possum” gibi karakterlerin karizmasından çok etkilendi. Makaledeki uçuş betimlemeleri ve pilotların yaşam tarzı, 1986 yılında o güne dek eşi benzeri olmayan bir filme ilham kaynağı olacaktı. “En iyi silah” anlamına gelen:

Top Gun (1986)

Proje başlangıçta pek çok senarist tarafından reddedilerek zorlu bir sürece girdi. Ancak yapımcılar Jerry Bruckheimer ve Don Simpson pes etmedi; ilk taslağı yazmaları için Jim Cash ve Jack Epps Jr. ile anlaştılar. Araştırmasına sadık kalmak isteyen Epps, Miramar’daki gizli derslere katıldı ve bir F-14 koltuğunda gökyüzünü deneyimledi. Ortaya çıkan ilk taslak yapımcıları tatmin etmekten uzak olsa da efsanenin temelleri atılmıştı.

Yönetmen koltuğu için David Cronenberg ve John Carpenter gibi isimlere teklif götürülse de her iki usta isim de projeyi geri çevirdi. Filmin kaderini değiştiren isimse 80’lerin başında İsveçli havacılık savunma sanayi ve aynı zamanda otomobil üreticisi Saab için çektiği ikonik reklam filminde bir Saab 900 turbo ile Saab 37 Viggen savaş uçağını yarıştırarak hıza ve estetiğe olan tutkusunu kanıtlayan Tony Scott’tan başkası değildi.

Top Gun denince akla gelen ilk yüz şüphesiz Tom Cruise olsa da Maverick karakterinin beyaz perdeye yolculuğu oldukça virajlı bir süreçten geçti. Başlangıçta rol için düşünülen Matthew Modine, filmin askerî duruşunu kendi siyasi fikirleriyle bağdaştıramadığı için teklifi geri çevirdi ve tercihini savaş karşıtı bir klasik olan Full Metal Jacket’tan yana kullandı. Emilio Estevez, Patrick Swayze, Sean Penn, Rob Lowe ve Charlie Sheen gibi dönemin pek çok popüler de seçenekler arasındaydı. Fakat yapımcıların gözü daha çok, Risky Business filmindeki performansıyla yıldızı parlayan genç Tom Cruise’un üzerindeydi.

Biyografi yazarı Andrew Morton’un söylemine göre pilot olmak Tom Cruise için çocukluğundan kalma bir tutkuydu. Yine de o sırada Londra’da Legend filminin çekimlerinde olan Cruise, kariyeri için başlangıçta bu rolü üstlenmekte kararsız kaldı. Onu gerçek anlamda ikna eden isim ise filmin yönetmeni Tony Scott’ın kardeşi usta yönetmen Ridley Scott oldu. Senaryoyu inceleyen Cruise, projeye dahil olmayı kabul etti ancak bir şartı vardı: Senaryonun üzerinden tekrar geçilmeli ve karakteri daha derin ve katmanlı bir yapıya dönüştürülmeliydi.

Kadın başrol Charlie karakteri ise tıpkı Maverick ve Goose gibi gerçek hayattan bir yansımaydı. İlhamını donanma için sivil matematikçi olarak çalışan Christine Fox’tan aldı. Senaryonun ilk aşamalarında karakter bir subay olarak düşünülse de ordudaki rütbeliler arası ilişki yasağı (fraternization) nedeniyle karakter sivilleştirildi. Bu, Maverick’e hem âşık olacak hem de ders verecek kadar olgun bir kadın ihtiyacını doğurdu. Brooke Shields ve Demi Moore gibi yıldızlar olası adaylar arasındaydı. Hatta Julianne Phillips'in Tom Cruise ile ekran testi yapması bile planlanmıştı. Yapımcılar Jerry Bruckheimer ve Don Simpson, 1985 yapımı Witness filmindeki performansıyla izleyicileri büyüleyen Kelly McGillis’i fark ettiklerinde aradıkları oyuncuyu bulduklarını anladılar. McGillis, ekrandaki olgun ve zeki duruşuyla eğitmen ağırlığını taşıyabilecek nadir isimlerden biriydi. O yıllarda Tom Cruise oldukça çocuksu ve uçarı bir imaja sahipti. Yönetmen Tony Scott, Maverick’in enerjisini dizginleyebilecek, onun üzerinde doğal bir otorite kuracak ve bir yandan aradaki cinsel çekimi düşürmeyecek bir aktris arıyordu. McGillis’in entelektüel oyunculuk tarzı, Maverick’in içgüdüsel dünyasıyla mükemmel bir kontrast oluşturdu. Seçmelerin sonunda ortaya çıkan bir diğer ilginç detay ise fiziksel farklılıktı. McGillis, Cruise’dan yaklaşık 8 cm daha uzundu. Ancak bu durum bir engel değil, karakterin otoritesini pekiştiren bir unsur olarak kabul edildi. Aradaki farkı dengelemek adına çekimlerde Cruise gizli topuklu ayakkabılar giyerken, McGillis’in birçok sahnede çıplak ayakla yürümesi gerekti.

Val Kilmer, aslında “Iceman” Kazansky rolü için pek de hevesli değildi; senaryoyu saçma buluyor ve filmin savaş yanlısı duruşundan pek hoşlanmıyordu. Ancak stüdyo ile olan sözleşmesi ve yönetmen Tony Scott’ın bitmek bilmeyen heyecanı karşısında pes edip rolü kabul etmek zorunda kaldı. Başlangıçtaki tüm bu isteksizliğine rağmen Kilmer, film vizyona girdiğinde kariyerinin en başarılı performanslarından birine imza atmış oldu.

Yapımcıların çekim aşamasında ABD donanmasından yardım talebi üzerine, senaryo üzerinde bazı değişikliklere gidildi. Filmin açılış sahnesinde yer alan hava muharebesi Küba yerine uluslararası sulara taşındı. Senaryoda yer alan, uçak gemisinin güvertesinde meydana gelen kaza tümüyle kaldırıldı.

26 Haziran 1985’te Tony Scott yönetmen koltuğuna oturdu ve…

3.. 2.. 1.. Action!

Çekimler, Oceanside’da başladı ve sonrasında asıl aksiyonun yaşandığı Miramar’a geçildi. Donanma, film ekibine uçak temini yanında tam teşekküllü bir mürettebat desteği de sundu. Hatta filmdeki Viper karakterinin bahsettiği “Screaming Eagles” ve kask tasarımlarına ilham veren “Sundowners” gibi gerçek filolar bizzat kamera karşısındaydı. Bu desteğin bedeli olarak; Paramount Pictures, uçakların havada kaldığı her saat için binlerce dolar ödeme yaptı.

Uçuş sahnelerinin çoğu, gerçek uçak gemisi operasyonları sırasında kaydedildi. Yani ekip, çoğu zaman pilotların doğal hareketlerini yakalamaya çalışıyordu. Fakat yönetmen Tony Scott’ın görsel vizyonu bazen bu doğal akışa müdahale etmeyi gerektiriyordu.

Bunun en meşhur örneği, Scott’ın gün batımı ışığını yakalamak istediği sahnedir. Uçak gemisinin rotası değişince ışık bozulur; Scott geminin eski rotasına dönmesini ister. Gemiyi çevirmenin maliyetinin 25 bin dolar (günümüzdeki değeri yaklaşık 71 bin dolar) olduğunu öğrenince hiç ikiletmez, cebinden çek defterini çıkarır ve o efsanevi beş dakikalık çekimi yapabilmek için kaptana şahsi çekini yazar. Aslında, Top Gun’ın şahane turuncu tonlu sahnelerin arkasında, Scott’ın bu anlık ve pahalı kararı vardı.

O dönemde Miramar’da görevli bir pilot olan ve gelecek yıllarda NASA’da astronot vazifesine atanan Altman, dublör sahnelerinin çoğunda F-14’ün kokpitindeydi. Hatta o meşhur açılış sahnesinde düşman pilotuna “orta parmak” çıkaran ve kuleyi alçaktan uçarak inleten kişi bizzat kendisiydi. Özellikle kuleyi yalayıp geçtiği o sahne çekilirken, uçak o kadar alçaktan ve gürültülü geçti ki çevre sakinleri büyük panik yaşayarak, yerel haber kanallarını ve üssü arayıp “Havada çılgın bir pilot var!” diyerek ihbarda bulundu.

Uçağın yerdeki manevra sahneleri için Nevada’daki Fallon Deniz Hava Üssü seçildi ve bu kareler yere sabitlenen özel kameralarla kaydedildi. İşin asıl zor kısmı olan havadan havaya çekimlerde ise Learjet görevlendirildi; uçağın hızı ve dengesi bu dinamik görüntüleri yakalamak için idealdi. Ayrıca F-14’lerin hem kokpit içlerine hem de dış gövdelerine yerleştirilen altı farklı kamera yuvası sayesinde, izleyiciyi adeta o jetin içine hapseden açılar elde edildi. İlginç bir detay da bu kamera sistemlerinin daha önce The Final Countdown (1980) filmi için tasarlanıp bu film için modifiye edilmiş olmasıydı.

Filmdeki meşhur hayali düşman uçağı MiG-28 ise aslında gerçekte var olmayan bir modeldi; bu sahnelerde siyah boyalı Northrop F-5 uçakları kullanıldı. Teknik tarafta ise yönetmen Tony Scott ve ekibi bir sorunla karşılaştı. Anamorfik lensler, jetlerin dar kokpitlerine sığmayacak kadar büyüktü. Bu yüzden çözümü filmi Super 35 formatında çekmekte buldular; böylece o dar alanlarda bile sinematografik derinlikten ödün vermeden çekim yapılabildi.

Filmin çekimleri ne yazık ki trajik bir kazaya da sahne oldu. Ünlü akrobasi pilotu Art Scholl, uçak içinden yapılacak özel çekimler için ekibe dahil edilmişti. Senaryo gereği “flat spin” denilen düz bir dönüş manevrası yapması ve bu anları kaydetmesi gerekiyordu. Ancak manevra sırasında işler ters gitti; uçağın irtifa kaybederek hızla okyanusa doğru süzüldüğü görüldü.

Scholl’un telsizden duyulan son sözleri, “Bir sorunum var... Gerçekten bir sorunum var” oldu. Ne yazık ki uçak toparlanamadı ve 16 Eylül 1985’te Pitts Special tipi uçağıyla Pasifik Okyanusu’nun sularına gömüldü. Yapılan aramalara rağmen ne Scholl’un bedenine ne de uçağın enkazına ulaşılabildi; kazanın kesin nedeni ise hâlâ bir gizem olarak kalmaya devam ediyor. Bu acı kaybın ardından yapımcılar, filmi Art Scholl’un anısına ithaf ettiler.

Top Gun çekimleri tamamlandıktan sonra bazı sahnelerin yeniden çekilmesi gerekti, ancak bu durum beklenmedik bir engel daha çıkardı. Filmin başrol oyuncusu Kelly McGillis, o sırada Made in Heaven filmi için kamera karşısındaydı ve saçlarını kahverengiye boyatmıştı. Ekip, McGillis’in orijinal sahnelerdeki sarı saçlarıyla yeni çekimler arasındaki bu belirgin farkı gizlemek için yaratıcı ve bazen de pratik çözümlere başvurdu. Örneğin, meşhur asansör sahnesinde McGillis’in başına bir beyzbol şapkası geçirilmesinin sebebi, aslında sadece bir stil tercihi değil, tamamen o değişen saç rengini saklama çabasıydı.

Filmin, sinema tarihine damga vurması için sadece gösterim tarihinin açıklanması gerekiyordu:

16 Mayıs 1986

Top Gun vizyona girdiğinde eleştirmenleri ikiye böldü; nefes kesen sinematografisi, aksiyon sahneleri ve ikonik müzikleri ayakta alkışlanırken, zayıf senaryosu ve "askerî propaganda" kokan tavrı sert eleştiriler aldı. Ancak seyircinin refleksi bambaşka bir boyuttaydı; gösterime girmesinden sadece bir ay sonra, filmin salon sayısı %45 oranında arttı ve ilk eleştirel bariyerler, halkın yoğun ilgisiyle yerle bir oldu.

Sonuçta yapım, tüm önyargıları yıkarak tam bir gişe fenomenine dönüştü. Sadece 15 milyon dolarlık mütevazı bütçesine rağmen, dünya genelinde 357,4 milyon dolarlık bir hasılata ulaşarak 1986 yılının zirvesine yerleşti. Ancak filmin başarısı sadece beyaz perdeyle sınırlı kalmadı; o dönem emekleme aşamasında olan ev sineması (VHS) pazarında da kuralları yeniden yazdı. Bir gişe rekortmeninin ilk kez 26,95 dolar gibi erişilebilir bir fiyatla evlere girmesi ve devasa reklam kampanyalarıyla desteklenmesi, film raflara inmeden 1,9 milyon ön sipariş gelmesini sağladı.

Teknik anlamda da sınırları zorlayan yapım, yıllar içinde yüksek ses ve görüntü standartları sunan THX sertifikalı formatlarla koleksiyonların başköşesine oturdu. Ama belki de Top Gun’ın en büyük başarısı, sinemanın sosyolojik gücünde yatıyordu. Vietnam Savaşı sonrası imajı sarsılan ABD ordusu için adeta bir “halkla ilişkiler” mucizesine dönüşen film, modern kahraman portresiyle o kadar etkili oldu ki sinema çıkışlarındaki başvuru masalarında orduya katılmak isteyen gençler uzun kuyruklar oluşturdu.

Top Gun, duyulduğu an insanı kokpite hapseden o efsanevi müzikleriyle de sinema tarihine kazındı. Harold Faltermeyer’ın imzasını taşıyan ana tema, daha filmin ilk saniyelerinde uçak gemisi güvertesinde yankılanırken, seyirciyi yaklaşan fırtınaya hazırlar. Kenny Loggins’in “Danger Zone”u ile jet motorlarının kükremesi tek bir sese dönüşür. Hava muharebelerinin amansız temposu ise Cheap Trick’in “Mighty Wings” parçasıyla zirveye ulaşır. Bu şarkının gitar riffleri ve yüksek enerjisi, F-14’lerin gökyüzündeki dansına mekanik bir güç katar; her notada sanki uçağın gövdesindeki o sarsıntıyı hissedersiniz. Öte yandan, Berlin’in unutulmaz “Take My Breath Away” parçası, filmin sert metalik dokusuna yumuşak bir ruh üfler.

40 yıl önce ışıkların sönmesiyle başlayan o güzel melodi, bu kez geçmişle bugünü beyaz perdede birbirine bağlamaya hazırlanıyor. 15 Mayıs 2025’te efsanenin doğuşu olan Top Gun ve 2022’de sinema salonlarını sarsan Top Gun: Maverick arka arkaya izleyiciyle buluşuyor. 13 Mayıs’taki ön gösterimle başlayacak olan bu serüven, Pete “Maverick” Mitchell’ın kırk yıla yayılan aksiyon dolu hikâyesine tek nefeste tanıklık etme fırsatı sunuyor.

Kaynakça

Michael Ryan & Douglas Kellner. “Camera Politica: The Politics and Ideology of Contemporary Hollywood Film”. Indiana University Press, 1988.

Tony Scott & Jerry Bruckheimer. “Danger Zone: The Making of Top Gun”. Paramount Home Entertainment, 2021.

Meredith Jordan. “Top Gun Memos: The Making and Legacy of an Iconic Movie”. Citation Press, 2022.

Robin Wood. “Hollywood from Vietnam to Reagan... and Beyond”. Columbia University Press, 2003.

James Kendrick. “The Films of Tony Scott”. University Press of Mississippi, 2017.

Andrew Morton. “Tom Cruise”. İnkılap Kitabevi, 2009.

Ehud Yonay. “Top Guns”. California Magazine, 1983.

Tony Scott. “Top Gun”. Paramount Pictures, 1986.