Kültürel mirasın ekonomisi: Geçmişi yaşatarak geleceği inşa etmek

1-4 Nisan 2026 tarihlerinde İstanbul’da dokuzuncusu düzenlenen Heritage İstanbul; restorasyon, arkeoloji, müzecilik ve kütüphanecilik teknolojileri alanında sektörün nabzını tutmaya devam ediyor. Her yıl olduğu gibi bu yıl da ulusal ve uluslararası uzmanları, kurumları ve özel sektör temsilcilerini bir araya getiren etkinlik hem geçmişin nasıl korunacağı hem de bu koruma vizyonunun nasıl sürdürülebilir bir ekosisteme dönüştürüleceği tartışmalarına ev sahipliği yaptı.

Kültürel mirası korumak, genellikle yüksek maliyetli ve yalnızca bütçe tüketen bir süreç olarak algılanıyor. Ancak modern restorasyon ve koruma yaklaşımları, tarihî yapıların kendi finansmanını yaratan, yerel istihdamı destekleyen ve bölgesel kalkınmaya ivme kazandıran yaşayan ekosistemlere dönüştüğünü gösteriyor. Bu noktada "kültürel mirasın ekonomisi", sadece bir yapının ayağa kaldırılmasını değil; o yapının etrafında şekillenen zanaat ağlarını, turizm potansiyelini, teknolojik yatırımları ve toplumsal hafızayı da kapsayan geniş bir perspektifi ifade ediyor.

9. Heritage İstanbul etkinliği vesilesiyle hazırladığımız bu dosya haberde, kültürel mirasın bir "tüketim nesnesi" olmaktan çıkıp nasıl sürdürülebilir bir "ekonomik değere" dönüştüğünü sektörün üç önemli ismiyle masaya yatırdık. Restorasyon Kültür Sanat ve Araştırmacılık San. Tic. LTD. ŞTİ Genel Müdürü N. Mine Yar, Güryapı Restorasyon Genel Müdür Yardımcısı Serap Timas Koçak ve Pekerler İnşaat Yönetim Kurulu Üyesi Mimar Doruk Peker; koruma süreçlerinin arka planındaki ekonomik dinamikleri, kamu-özel sektör iş birliklerini ve kültürel sermayenin geleceğini anlattı.

N. Mine Yar: “İçinde insan yaşamayan miras yaşamaz, ölür”

Kültürel mirasın sürdürülebilirliğinde en temel unsur, yapıların insan hayatına dokunmaya devam etmesi. Restorasyon Kültür Sanat ve Araştırmacılık San. Tic. LTD. ŞTİ Genel Müdürü N. Mine Yar, kültürel mirası bir tüketim nesnesine dönüştürmeden yönetmenin formülünün yapılara işlev kazandırmaktan geçtiğini vurguluyor.

Kültürel miras objelerinin tamamını halka açmanın doğru olmayabileceğini, çok özel eserlerin devlet korumasına alınması gerektiğini belirten Yar; han ve hamam gibi gündelik kullanıma uygun tarihî binaların yaşatılması gerektiğinin altını çiziyor: "Bizim inancımız şu; kültürel mirasın korunmasında içinde insan yaşamayan miras yaşamaz, ölür. Bu yüzden de bir işlev kazandırılması lazım. Bu koruma illa ki çok katı kurallar içinde olması gerekmiyor ama eseri bozmayacak, dokusuna zarar vermeyecek şekilde yaşatılması gerekiyor. Mesela İtalya'da bir restorasyon laboratuvarını gezmiştim. Eski bir bina fakat binanın içerisine tamamen çelikten giydirme başka bir bina yapmışlar. Binanın dış kabuğu duruyor. Gayet güzel bir yaklaşım. Hem binaya bakıyorlar -çünkü onun sorumluluğunda olan bir bina- hem de hiçbir şekilde binaya zarar vermiyorlar içinde yaşarken. Eski eser mutlaka yaşatılması isteniyorsa insanla bir proje düşünülmesi şart."

Miras yatırımlarında sürdürülebilir turizm ve kültürel ekonomi dengesinin nasıl kurulması gerektiğine değinen Yar, eski eserlerin yaşayabilmesi için bilinçli bir "kullanıcı" profiline ihtiyaç olduğunu ifade ediyor. Yar'a göre bu denge sadece fiziksel korumayla değil, eğitim ve toplumsal bilinçle sağlanabilir: "Kültürel mirasın ayakta durmasını sağlayacak her türlü bakım, onarım ve gözlem çok önemli. İnsanların içinde yaşaması bunu sağlıyor zaten. En azından otunu ayıklar, yağmur yağarsa tavanını tamir ettirir; ama tabii kurallarına göre. Eskilerin 'gözü üzerinde, el üstünde olsun' sözündeki gibi. Ancak bu eski eserin içinde yaşama bilincinde olan insanlara -eğitim verilerek- teslim edilmesi lazım. Çünkü bu, tek bir topluluğa değil, insanlığa ait bir dünya kültür mirası. Sadece bina olarak bakmamak lazım. Kültürel değerlerin öğretilmesi, okullarda bu kültürün verilmesi, yaşlıyla gencin tecrübelerinin birleştirildiği projeler geliştirilmesi bence her anlamda gerekli. Türkiye çok özel. Yaratıcı endüstriler için bir ham maddeye dönüşmesi ne getirmez ki? Bir kere kendi kimliğimiz olduğu için saygın bir toplum oluruz. Yaşattığımız topraklara baktığımız için değerimiz artar, bu ülkeye zenginlik akar."

Türkiye’de anıtsal yapıların dışında kalan, özellikle kırsal alandaki kültürel mirasın korunması ciddi bir finansman sorunu yaratıyor. Sadece devlet destekleriyle her yere ulaşmanın mümkün olmadığını belirten Yar, Avrupa'daki örneklerden ilham alan alternatif teşvik modellerine ihtiyaç duyulduğunu dile getiriyor.

Kendi kurumlarının bu büyük ekosistemdeki rolüne de değinen Yar, önceliklerinin kalite standartlarını yükseltmek olduğunu vurguluyor: "Bizim çalışma alanlarımız Kültür Bakanlığı ve Vakıflar; birinci derece tarihî eserlerin restorasyonunu devletle çalışarak yapıyoruz. Hatay ve deprem bölgesinde çalışmalarımız devam ediyor. Ancak asıl alanımız, doğduğumuz günden beri elimizin değdiği iş olan restorasyon malzemesi tedariki. Türkiye'de kaliteli iş yapılmasını öğretmeye çalışıyoruz. Doğru ve iyi malzemenin nasıl kullanılacağını anlatıyoruz. Prensibimiz; yapıyorsak doğru yapmalı, Avrupa ve dünya standartlarını yakalamalıyız."

Serap Timas Koçak: “Büyük restorasyonlar, kendi mikro-ekonomisini ve sanatkârını yaratıyor”

Süleymaniye, Selimiye ve Ayasofya gibi dünya mirası yapıların restorasyonları, yalnızca bir inşaat faaliyeti değil; devasa bir yerel tedarik zincirini, istihdamı ve unutulmaya yüz tutmuş zanaat kollarını canlandıran birer mikro-ekonomi merkezi. Güryapı Restorasyon Genel Müdür Yardımcısı Serap Timas Koçak, bu dev projelerin etrafında şekillenen ekonomik ve kültürel ağı detaylandırıyor.

Anıtsal yapıların, inşa edildikleri dönemin en yüksek malzeme ve işçilik kalitesini yansıttığını belirten Koçak, bugünkü restorasyon süreçlerinde de aynı tedarik ağlarının yeniden canlandığını aktarıyor: "Süleymaniye, Selimiye ve Ayasofya gibi yapılar, döneminde yüksek kalite malzemeyle yapılmış. Bugün biz de bu işlerin ayak izlerini devam ettiriyoruz. Örneğin cephe ve minarelerde küfeki taşı gibi özel bir malzemenin tedariki ön sıraya çıkıyor. Özel boyutlu tuğla imalatları, Horasan sıva gibi geçmişteki kaliteye ulaşabilmesi için tuğla kırığı ve kireç barındıran özel içerikli sıvalar kullanılıyor. Kurşun imalatı keza öyle. Bu süreç, o iş kollarının günümüz teknolojisiyle harmanlanarak yeniden üretilmesini, nakliyesini ve tedarikini sağlıyor. Hocalarımız özel testlerle yapıya özgün, uzun vadede uyum sağlayacak güçlendirme malzemeleri istiyor. İyi bir malzeme üretimiyle iyi bir zanaatkârlık bir araya gelerek birbirini var ediyor."

Bu büyük projelerin Türkiye'nin nitelikli insan kaynağı ekonomisine katkısı yadsınamaz boyutta. Koçak, çiniden taş işçiliğine kadar birçok alanın restorasyonlar sayesinde hayatta kaldığına dikkat çekiyor: "Anadolu medeniyetlerin beşiği. Dünya geneline baktığımızda en çok yapım tekniği ve özel sanatın olduğu yer burası. Bir yapı içinde çiniden kündekariye, sedeften taş işçiliğine, ahşap oymacılığından kurşun işine kadar çok geniş sanat dalları kullanılmış. Bunları uygun şekilde restore etmek için bu uzmanlık alanlarının yaşaması şart. Son on yılda atılan adımlar, kurulan meslek yüksekokulları ve liseler sayesinde, kaybolmaya yüz tutmuş sanat dalları artık ustasıyla eğitimin birleştiği bir alana dönüştü. Hat, kalem işi, sedef gibi alanlarda yetişmiş ve yetişmekte olan, bu işi severek yapan birçok genç geliyor. Akademi de işin içine girince, örneğin hangi dönemde hangi çini sır tekniklerinin kullanıldığı bilinerek ilerleniyor. Bizim de amacımız çalışanlarımız ve ustalarımızla bu bilgileri belgelemek, raporlamak ve geleceğe taşımak."

Restorasyonda ileri dijital teknolojilerin kullanımının ilk yatırım maliyetlerini artırdığı bir gerçek. Ancak Koçak, bu yatırımların uzun vadede kamu bütçesinde devasa tasarruflar sağladığının altını çiziyor: "Yapıların deprem performansını değerlendirmek için özel sistemler kuruyoruz. Evet, bunlar pahalı sistemler ancak çok büyük avantajları var. Anlık nem ısı takipleri, jeoradar ölçümleri, dijital tarama ve yapıların dijital ikizlerinin çıkarılmasıyla uzun vadede oluşabilecek sorunlara bugünden tedbir alınıyor. Türkiye'de de dünyada da yapı yıkıldıktan ya da çok hasar gördükten sonra müdahale edildiğinde çok ciddi maliyetler çıkıyor. Kurşun örtüsünü tamir etmediğiniz için ana kubbe hasar görüyor, tezyinat bozuluyor, ahşap çürüyor. Temel amacımız yapılar henüz bozulmadan önlem almak. Ayasofya ve Selimiye camilerinde jeoradar ve izleme çalışmalarını sürdürüyoruz. Nasıl ki doktora gidince önce röntgen çekilir, tahlil yapılır; restorasyonda da bu teknolojileri kullanmak artık ekstra bir durum değil, zorunluluktur. Sistem geliştikçe ekonomik olarak daha ulaşılabilir ve avantajlı hâle geliyor."

Tarihî yapıları sadece korumanın ötesine geçerek yaşayan mekanlara dönüştürmenin bölge ekonomisine etkisini Kadıköy Gazhane örneğiyle açıklayan Koçak, doğru fonksiyonlandırmanın kilit rol oynadığını belirtiyor: "Kullanılmayan yapılar, restorasyonu devam etmediği için yok oluyor. Kadıköy Gazhane Müzesi bu açıdan en güzel örneklerden biri. Eski bir endüstri yapısıyken şu an tiyatro, atölye, kütüphane ve peyzaj alanlarıyla kentin merkezinde yeni bir yaşam ve çalışma alanı sunuyor. Daha öncesinde metruk olduğu için etrafında güvenle dolaşılamayan bir alanken, biz oradan günlerce çöp çıkarıp temizledikten sonra sokaklar dahi değişti, talep edilebilir hâle geldi. Hem ekonomik hem de mali olarak değer kazandı. Hamam gibi fonksiyonunu yitiren yapılarda da aynı yaklaşım geçerli. İşin özü, yapıya en ideal fonksiyonu bulmak. Yapıya yük olmayacak bir fonksiyon verdiğinizde, yapı yaşamaya devam ediyor."

Kültürel mirasın korunmasında kamu kurumlarının ciddi bir özveriyle çalıştığını belirten Koçak, özel sektörün de sürece dahil olmasının önemini vurguluyor: "Kültür Bakanlığı, Vakıflar Genel Müdürlüğü, Millî Saraylar ve yerel yönetimler bu konuda bütçe ayırıp sahip çıkıyor. Sosyal bir devlette olması gereken de bu. Ancak özel sektörün teşvik edici kanunlar, ek avantajlar ve fonlarla daha fazla devreye girmesi harika olurdu. Sadece Türkiye'de değil, dünyada da ekonomik daralmalarda ilk kısılan bütçeler kültür ve turizm oluyor. Buna rağmen Türkiye bu koruma vizyonunu durdurmuş değil, bu açıdan şanslıyız. Eğer özel sektör de işin içine daha fazla girerse, devletin koruduğu 10 yapının yanında onlarcası daha kurtarılır. Anadolu'da sokaklarda dolaştığınızda restorasyon bekleyen yüzlerce konak var, bunların fona kavuşması ve özendirilmesi çok önemli."

Doruk Peker: “Kültürel miras yatırımı, bölge halkının aidiyetine yapılan yatırımdır”

Kültürel miras yapılarının yönetimi, çok paydaşlı mekanizmayı da beraberinde getiriyor. Pekerler İnşaat Yönetim Kurulu Üyesi Mimar Doruk Peker, bu sürecin tek bir formülle çözülemeyeceğini, her yapının kendi aciliyetine ve ait olduğu kuruma göre şekillenen bir döngüsü olduğunu belirtiyor.

Kurumlar arası iş birliğinin işleyişine dair süreçleri özetleyen Peker, sürdürülebilirlik için doğru işlevlendirmenin hayati olduğuna dikkat çekiyor: "Kültürel mirasın sürdürülebilirliği çok kompleks, tek bir cevabı olmayan bir konu. İşin içinde yapının durumu, aciliyeti, bulunduğu bölge gibi birçok etken var. En büyük yapı sahipleri Kültür Bakanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü. Kurumlar yıllık ya da beş yıllık yatırım programlarında bütçeleri oluşturuyor; ardından proje, müşavirlik ve uygulama ihaleleri süreci başlıyor. Ancak işin asıl önemli kısmı yapıya verilecek işlev. Müzeyse ziyaretçi sayısı ve bilet fiyatlaması nasıl olmalı, halka açık başka bir yapıysa nasıl yönetilmeli gibi prensipler üzerinden, sürdürülebilir bir şekilde yapının canlı kalması hedefleniyor."

Özel sektörün kültürel miras projelerine katılımında mevcut sponsorluk modellerinin geliştirilmeye muhtaç olduğunu ifade eden Peker, bu yüksek maliyetli projeler için daha kalıcı ortaklıkların nasıl kurulabileceği konusunda sektörel bir arayışın altını çiziyor: "Restorasyon çalışmaları yüksek maliyeti olan işler. Bazı büyük firmalarımız sponsorluk yapıyor, evet. Ancak bunun sürekli ve sürdürülebilir bir sisteme dönüşmesi kolay değil. Çünkü yatırım yapan firmalar doğal olarak bir geri dönüş programına sahip olmak istiyor. Yapının oluşturduğu gelirler ise genelde yapı sahibine (kamuya/kuruma) gidiyor. Bu yüzden sponsorluğun ötesinde, her iki taraf için de çalışan daha kapsamlı modellerin gündeme getirilip çalışılması gerekiyor."

Bir miras yatırımının sadece çevresindeki emlak değerini artırmakla kalmayıp, asıl büyük getiriyi "beşerî sermaye" üzerinden sağladığını belirten Peker, cami restorasyonları üzerinden çarpıcı bir örnek veriyor: "Bunun ölçümü çok kolay değil ama şöyle bir örnek vereyim: Özellikle uzun yıllar kapalı kalmış veya zarar görmüş bir caminin restorasyonunu yapıp tekrar ibadete açtığımızda, o bölgede uzun yıllardır yaşayan insanlar çocukluğunu geçirdiği, bahçesinde top oynadığı alana yeniden kavuşmuş oluyor. Bunun maddi getirisini hesaplamak zor olabilir. Ancak o bölgenin aidiyet duygusunu canlandırıyor ve o topluluğa bir bilinç, bir hafıza kazandırıyor. Asıl yatırım budur."

Geleceği korumak, ekonomiyi büyütmek

9. Heritage İstanbul etkinliği boyunca sektör profesyonellerinin de mutabık kaldığı üzere; kültürel miras, yalnızca geçmişin dondurulup sergilendiği tozlu bir vitrin değil. Doğru işlevlendirilen, teknolojiyle entegre edilen ve geleneksel ustalıkları modern bir ekonomi içinde yaşatan her bir tarihî eser, kendi ayakları üzerinde durabilen ekonomik bir aktör hâline geliyor.

Sektör profesyonellerinin çizdiği genel tablo, Türkiye’nin özellikle anıtsal yapıların korunmasında dünyayla rekabet eden teknolojik ve organizasyonel bir birikime ulaştığını kanıtlıyor. Ancak kırsal mimarinin korunması, sivil yapıların yaşatılması ve özel sektörün bu taşın altına elini sadece bir "sosyal sorumluluk" olarak değil, sürdürülebilir bir "ekonomik model" çerçevesinde koyabilmesi için atılması gereken yasal ve yapısal adımlar bulunuyor.

Kültürel miras ekonomisi; taşı ve ahşabı korumanın ötesinde, liyakatli insan kaynağı yaratmak, bölgesel aidiyeti tazelemek ve kentsel yaşamı rehabilite etmek demek. Türkiye'nin kültürel derinliği ve zenginliği, doğru ve sürdürülebilir finansman politikalarıyla desteklendiğinde, yalnızca ulusal hafızamızı teminat altına almakla kalmayacak; aynı zamanda geleceğin en büyük küresel katma değerlerinden birini de ülkemize sunmaya devam edecektir.