Hürmüz Boğazı ablukası büyük bir kumar mı?

Amerika Birleşik Devletleri ve İsrail’in İran’a yönelik başlattığı askerî harekât, on yıllardır süregelen bölgesel gerilimi açık bir savaşa dönüştürürken, bu sürecin en kritik ve öngörülemez safhası 13 Nisan’da Donald Trump’ın Hürmüz Boğazı’na yönelik "karşı abluka" kararıyla başladı. Hürmüz Boğazı, küresel petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) trafiğinin yaklaşık beşte birinin geçtiği, dünya ekonomisinin ana şah damarı niteliğinde. Savaşın ilk haftalarında İran’ın bu geçidi kapatması beklenirken, Donald Trump’ın "eğer tarafsız kargo engellenmeden geçemiyorsa, İran kargosu da geçemez" doktriniyle kendi ablukasını kurması, modern deniz stratejisinde benzeri görülmemiş bir tırmanışa ve küresel düzen için tehlikeli bir kumara işaret ediyor.

Amerika Birleşik Devletleri ve İsrail’in 28 Şubat 2026’da başlattığı askerî operasyonlar, başlangıçta İran’ın nükleer programını ve askerî kapasitesini hedef alan bir hava harekâtı olarak kurgulanmıştı. Ancak sahadaki gerçeklik, çatışmanın hızla deniz sahasına kaymasına yol açtı. İran, bu saldırılara misilleme olarak Hürmüz Boğazı’ndaki gemi trafiğini asimetrik yöntemlerle baskı altına almaya başladı. Uluslararası toplum, İran’ın boğazı tamamen kapatmasını beklerken, Tahran yönetimi daha sofistike bir strateji izleyerek geçişleri "seçici" bir hâle getirdi ve "dost" olarak tanımladığı gemilerden yüksek geçiş ücretleri talep etmeye başladı.

Bu süreçte Donald Trump’ın 13 Nisan’da yürürlüğe giren abluka kararı, bombardımanın başaramadığı "boğazı açma" hedefini ekonomik baskı yoluyla gerçekleştirme umudunu taşıyor. Trump’ın bu hamlesi, askerî stratejinin ötesinde iç politikadaki anket sonuçları ve yaklaşan ara seçimler öncesinde enerji fiyatlarını kontrol etme çabasının da bir ürünü. Ancak bu karar, küresel enerji krizini derinleştirme ve çatışmayı daha geniş bir coğrafyaya yayma riskini beraberinde getiriyor.

Trump ve ekonomik boğma doktrini

Trump yönetiminin ablukadaki temel motivasyonu, İran’ın ekonomik can damarını keserek rejimi müzakere masasında taviz vermeye zorluyor. ABD Merkez Komutanlığı (CENTCOM), ablukayı "İran limanlarına ve kıyı sularına giden veya buralardan gelen tüm gemileri hedef alan tarafsız bir uygulama" olarak tanımladı. Bu doktrin, "maksimum baskı" stratejisinin bir üst aşaması olarak değerlendiriliyor.

Abluka kararı, Pakistan’ın arabuluculuğunda İslamabad’da gerçekleştirilen ve 21 saat süren yoğun müzakerelerin başarısızlıkla sonuçlanmasının hemen ardından geldi. ABD Başkan Yardımcısı JD Vance liderliğindeki heyetin, İran’ın nükleer programından vazgeçmemesi üzerine masadan kalkması, askerî seçeneğin ekonomik bir kuşatma ile tahkim edilmesine yol açtı. Müzakerelerin en kritik noktalarından biri, İran’ın boğazdan aldığı geçiş ücretlerini ABD saldırılarının tazminatı olarak kullanma önerisi. Trump’ın bu "haraç" olarak nitelendirdiği uygulamaya cevabı, İran’ın kendi petrolünü ihraç etmesini tamamen engellemek oldu.

Emekli Tümamiral Mark Montgomery, planın askerî açıdan "kesinlikle uygulanabilir" olduğunu belirtiyor. ABD Donanması, gemileri ele geçirme ve el koyma konusunda deneyimli; nitekim Aralık ve Şubat ayları arasında Venezuela bağlantılı on tankere el konulması bu kapasitenin bir göstergesi. Montgomery’ye göre, stratejinin başarısı için boğazdan geçen her gemiyi yakalamak gerekmemekte, sadece belirli sayıda gemiye el koyarak "caydırıcı mesajı iletmek" yeterli oluyor.

Ancak bu operasyonel kolaylık, denizde karşı karşıya kalınacak riskleri azaltmıyor. CENTCOM, ablukayı uygularken "tarafsızlık" ilkesine vurgu yapmış olsa da bu durum Hindistan, Çin ve hatta Türkiye gibi dost veya müttefik ülkelerin gemilerinin de hedef alınabileceği anlamına geliyor. Bu durum, ablukanın diplomatik maliyetini artırıyor ve ABD’yi müttefikleriyle karşı karşıya getirme riski taşıyor.

İran’ın ekonomik savunma kapasitesi

Ablukanın başarısı, İran ekonomisinin ne kadar sürede çökeceğine dair yapılan tahminlere bağlı. Brookings Enstitüsü’nden Robin Brooks, petrol ihracatının çökmesi durumunda İran’ın ithalat için nakit bulamayacağını, para biriminin değer kaybedeceğini ve hiperenflasyonun rejimi müzakereye zorlayacağını savunuyor. Vortexa’dan Ernest Censier’e göre, tam ve etkili bir abluka durumunda İran, mevcut ham petrol rezerv seviyeleri nedeniyle 10 ila 20 gün içinde üretimini kısmak zorunda kalabilir. İran’ın deniz yoluyla yaptığı ticaretin %90’ından fazlasının Hürmüz Boğazı’ndan geçmesi, ülkeyi günlük yaklaşık 435 milyon dolarlık bir ekonomik hasarla karşı karşıya bırakıyor.

Ancak Borsa ve Pazar Vakfı’nın CEO’su Esfandyar Batmanghelidj, bu iyimserliğe şüpheyle yaklaşıyor. İran’ın 2020 yılında petrol ihracatı günlük 400.000 varilin altına düştüğünde bile ayakta kalmayı başardığını hatırlatan Batmanghelidj, rejimin para basarak, Malezya ve Çin açıklarındaki yüzer depolarda bulunan yaklaşık 100 milyon varil petrolü kullanarak ve tedarikçilerden gayri resmi krediler sağlayarak en az altı ay direnebileceğini belirtiyor.

İran’ın en büyük kırılganlık noktası, sanıldığı gibi sadece petrol değil, temel gıda maddeleri ve tarımsal hammaddeler.

Buğday ve tahıl: İran, temel gıda maddesi olan buğday alımının beşte birini Birleşik Arap Emirlikleri’nden gerçekleştiriyor. Mısır ihtiyacının büyük kısmı ise Brezilya ve Ukrayna’dan Körfez limanları aracılığıyla geliyor.

Soya fasulyesi ve hayvan yemi: En kritik kırılganlık soya fasulyesinde. İran’ın hayvan yemi ve bitkisel yağının neredeyse tamamı ithal girdilere dayanıyor. Abluka nedeniyle bu ürünlerin akışının kesilmesi, zaten Mart ayında %110 artmış olan gıda fiyatlarını daha da yukarı çekerek toplumsal huzursuzluğu tetikleyebilir.

Alternatif rotalar: Tahılın bir kısmı Hazar limanları, Türkiye veya Orta Asya üzerinden Rusya ve Kazakistan’dan temin edilebilir; ancak bu rota deniz yoluna göre çok daha yüksek maliyetli ve düşük hacimli.

Küresel enerji piyasaları ve petrol şoku

Trump’ın ablukası, küresel enerji piyasalarında "Hürmüz darboğazı" krizini tetikleme potansiyeline sahip. İran’ın üretim kaybı tek başına felaket olmasa da boğazın fiilen kapanmasıyla Körfez’den gelen devasa arzın engellenmesi piyasaları sarsıyor. Vortexa verilerine göre, Hürmüz Boğazı’ndan geçen günlük 17,5 milyon varil petrol arzı tehlike altında. ABD’nin Stratejik Petrol Rezervleri’nden (SPR) yaptığı salınımlar bu kaybı telafi etmekten uzak. İthalatçıların sınırlı stoklarını eritmek zorunda kalmasıyla Brent petrol fiyatlarının 150 dolara yükselmesi, küresel enflasyonu tetikleyecek ve özellikle Asya ekonomileri üzerinde yıkıcı bir etki yaratacak. Argus Media’dan John Ollett’in verilerine göre, Hürmüz Boğazı’ndaki gemi trafiği savaşın başlamasından bu yana %94 oranında azaldı. Sigorta şirketlerinin savaş riski teminatı vermeyi reddetmesi ve mevcut primlerin gemi değerinin %0,85’ine kadar yükselmesi, boğazı fiilen "geçilemez" kıldı. Trump’ın ablukası, bu durumu kalıcı hâle getirerek küresel tedarik zincirlerinde telafisi imkânsız hasarlara yol açabilir.

Abluka kararının en tehlikeli yönlerinden biri, uluslararası hukuk düzenini temelinden sarsması. Hürmüz Boğazı gibi stratejik su yolları, 1982 Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (UNCLOS) kapsamında "transit geçiş" (transit passage) rejimine tabi. İran, UNCLOS’u imzalamış ancak onaylamamış bir devlet olarak, boğazda sadece "zararsız geçiş" (innocent passage) rejiminin geçerli olduğunu savunuyor. Bu rejim, kıyı devletine ulusal güvenlik gerekçesiyle geçişleri askıya alma veya denetleme yetkisi veriyor.

Buna karşılık ABD, UNCLOS’a taraf olmasa da "transit geçiş" rejiminin teamül hukuku olduğunu ve askıya alınamayacağını savunuyor. Ancak Trump’ın ablukası, bu hukuki zemini tamamen ortadan kaldırıyor. Kevin Rowlands’ın vurguladığı gibi, ABD’nin İran limanlarına giden trafiği tek taraflı olarak engellemesi, seyrüsefer özgürlüğü ilkesinin "tabutuna çakılan bir çivi daha" olarak görülüyor. Bu durum, gelecekte Çin gibi diğer güçlerin Malakka Boğazı veya Güney Çin Denizi gibi bölgelerde benzer ablukalar uygulaması için tehlikeli bir emsal oluşturuyor.

İran parlamentosu, boğazı bir "egemenlik alanı" olarak kodlayan ve geçişlerden ücret alınmasını zorunlu kılan yasalar hazırlayarak, uluslararası bir su yolunu "ulusal bir paralı yola" dönüştürmeye çalışıyor. Trump’ın ablukası, bu yasa dışı uygulamaya askerî bir cevap niteliği taşısa da sürecin kendisi uluslararası hukuku zayıflatmakta ve "orman kanunlarının" denizlere geri dönmesine yol açıyor.

Bölgesel aktörler ve diplomatik çatlaklar

Abluka, sadece ABD ve İran arasında bir mesele değil, geniş bir aktörler grubunu etkileyen küresel bir sorun. Özellikle Hindistan, Çin ve Türkiye gibi ülkelerin tepkileri, ablukanın sürdürülebilirliğini belirleyecek. Hindistan, gemilerinin geçişi için ücret ödediği iddialarını reddetmiş olsa da, Trump bu ödemeleri ablukayı başlatma gerekçesi olarak sundu. CENTCOM’un ablukayı "tarafsız ve tüm gemilere karşı" uygulayacağını açıklaması, Hindistan gibi enerji ihtiyacının büyük kısmını Körfez’den karşılayan ülkeleri zor durumda bırakıyor. Hindistan, kendi enerji güvenliğini korumak ile stratejik ortağı ABD’nin politikalarına uyum sağlamak arasında sıkıştı.

Çin, Pasifik’te olası bir savaş durumunda Malakka Boğazı’nın benzer bir ablukaya alınmasından uzun süredir endişe duyuyor. Trump’ın Hürmüz’deki eylemini kabul etmek, Çin için kendi kapısının önünde uygulanacak benzer bir stratejiyi meşrulaştırmak anlamına gelecek. Bu nedenle Pekin, ablukaya karşı sert bir diplomatik tavır sergiliyor ve İran ile yuan bazlı ticaretini sürdürerek bu kuşatmayı delmeye çalışıyor.

Türkiye, çatışmanın başından itibaren rasyonel bir denge politikası izlemeye çalışıyor. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, boğazın bir an önce açılması gerektiğini vurgularken, müzakerelerin "al ya da hiç" noktasına gelmesinin tehlikelerine dikkat çekti. Türkiye, Mısır ve Pakistan ile birlikte çalışarak tarafları tekrar masaya getirmeye çalışıyor; ancak Trump’ın tek taraflı hamleleri bu çabaları gölgeliyor.

Ablukanın en büyük askerî riski, İran’ın "köşeye sıkışmış bir kedi" gibi davranarak bölgedeki tüm enerji altyapısına saldırmas. İran, abluka yürürlüğe girerse misilleme yapacağını açıkça ilan etti. İran Devrim Muhafızları (IRGC), boğazın dar sularında "sürü taktikleri" ve modern deniz mayınları kullanarak devasa savaş gemilerini etkisiz hâle getirme kapasitesine sahip.

• Maham-3 ve Maham-7 Mayınları: Sensör donanımlı bu modern mayınlar, ticari tankerler için büyük bir tehdit oluşturuyor ve temizleme operasyonlarını yavaşlatıyor.
• Hızlı Saldırı Botları (FAC): Sürü hâlinde hareket eden bu botlar, ABD gemilerini taciz ediyor ve gemilere el koyma operasyonlarını tehlikeye atıyor.

İran’ın misilleme tehdidi sadece denizle sınırlı değil. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin petrol tesisleri, boru hatları ve limanları da hedef altında. Ayrıca, Yemen’deki Husi müttefiklerinin Kızıldeniz’deki gemi trafiğine yönelik saldırılarını artırması, küresel deniz ticaretini iki yönlü bir kıskaca alabilir.

Gıda ve gübre: Görünmeyen küresel kriz

Hürmüz Boğazı’nın kapanması sadece petrol fiyatlarını değil, küresel gıda güvenliğini de tehdit ediyor. Körfez bölgesi, dünyanın en büyük azotlu gübre ihracatçılarından biri. Gübre üretimi için kritik bir hammadde olan doğalgazın akışının kesilmesi ve Körfez’deki gübre tesislerinden yapılan sevkiyatların durması, küresel gübre fiyatlarını 2022 seviyelerinin üzerine çıkarabilir.

• Mısır ve soya fasulyesi: Hayvan yemi üretimi için kritik olan bu ürünlerin fiyatlarındaki artış, küresel et ve süt ürünleri fiyatlarını doğrudan etkiliyor.
• Çiftçi kârlılığı: Gübre fiyatlarının %77 oranında artması, mısır ve soya fasulyesi üreticilerinin marjlarını baskı altına alıyor ve 2026 hasat dönemi için ekim kararlarını olumsuz etkiliyor.

Bu durum, özellikle gelişmekte olan ülkelerde yeni bir "gıda enflasyonu" dalgasına yol açarak toplumsal huzursuzlukları tetikleyebilir.

Kurallara dayalı düzenin sonu mu?

Donald Trump’ın Hürmüz Boğazı ablukası, stratejik amaçları açısından anlaşılabilir olsa da uygulama yöntemi ve olası sonuçları itibariyle tehlikeli bir kumar. Bu kumarın başarılı olması, İran’ın ekonomik çöküşünün rejimi masaya getirmesine bağlı; ancak tarih, İran gibi ideolojik rejimlerin bu tür baskılar karşısında daha da radikalleşebileceğini gösteriyor.

Ablukanın yol açabileceği üç temel senaryo:

• Müzakere masasına dönüş: İran’ın hiperenflasyon ve toplumsal huzursuzluk nedeniyle nükleer programda ciddi tavizler vererek masaya dönmesi.
• Bölgesel savaşın yayılması: İran’ın Körfez’deki müttefik tesislerine saldırması ve çatışmanın Suudi Arabistan, BAE ve Yemen’i de içine alan topyekûn bir bölgesel savaşa dönüşmesi.
• Küresel stagflasyon ve hukuki anarşi: Petrol fiyatlarının 150 doların üzerine çıkmasıyla küresel ekonominin durgunluğa girmesi ve uluslararası deniz hukukunun fiilen ortadan kalkmasıyla "her devletin kendi kuralını koyduğu" yeni bir kaotik dönemin başlaması.

Trump’ın ablukası, kısa vadeli bir siyasi hamle olarak kalırsa, sadece bölgesel bir istikrarsızlık değil, on yıllardır dünyayı bir arada tutan seyrüsefer özgürlüğü ve uluslararası hukuk ilkelerinin de sonunu getirebilir. Hürmüz Boğazı, bugün bir petrol geçidi değil, modern medeniyetin üzerine inşa edildiği "kurallara dayalı düzenin" ayakta kalıp kalmayacağının test edildiği en kritik cephe.