Güney Çin Denizi'nde jeopolitik rekabet derinleşiyor

Güney Çin Denizi, tarihî kökleri derinlere uzanan, küresel ticaretin ve enerji hatlarının ana arterlerinden biri olarak yirminci yüzyıldan bu yana uluslararası diplomasi ve jeopolitiğin en hassas eksenini oluşturur. Coğrafi olarak Pasifik Okyanusu’nun batısında yer alan bu yarı kapalı deniz havzası; Vietnam, Filipinler, Malezya, Brunei, Tayvan ve Çin gibi kıyıdaş ülkelerin kesişim kümesinde bulunur. Bölgenin tarihsel arka planı, İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki güç boşluklarına ve özellikle Çin’in 1947 yılında öne sürdüğü ve günümüzde "Dokuz Çizgi Hattı" olarak bilinen iddialarına dayanır.

Jeopolitik açıdan bu denizin önemi, sadece barındırdığı zengin hidrokarbon rezervlerinden (milyarlarca varil petrol ve trilyonlarca metreküp doğal gaz) veya küresel balıkçılık faaliyetlerinden kaynaklanmaz. Dünya ticaretinin yaklaşık üçte birinin üzerinden geçtiği stratejik deniz yollarını barındıran bu bölge, küresel süper güçlerin hegemonyasını pekiştirdiği ya da sınırladığı bir "güç sahnesi" niteliğindedir. Çin’in bölgedeki adacıkları askerîleştirmesi ve yapay ada inşa faaliyetleri, Pekin yönetiminin Asya-Pasifik’teki nüfuzunu genişletme stratejisinin temel taşıdır. Karşı cephede ise başta Filipinler ve Vietnam olmak üzere kıyıdaş devletler, ulusal egemenliklerini korumak adına hem hukuki zeminleri hem de dış ittifakları harekete geçirir.

Mevcut muhatap ülkeler matrisine bakıldığında, krizin ana aktörlerinin Pekin yönetimi ile Manila arasında sıkıştığı görülüyor. Özellikle Ren'ai Jiao (İkinci Thomas Sığlığı) çevresinde Filipinler Sahil Güvenlik unsurları ile Çin Deniz Polisi arasında yaşanan sürtüşmeler, denizaşırı müdahaleler ve bölgesel çatışma riskini tırmandırmaktadır. Pekin, 2016 yılında Lahey'deki Daimî Tahkim Mahkemesi'nin Filipinler lehine verdiği kararı "hükümsüz" olarak nitelerken, denkleme dışarıdan dahil olan ABD ve müttefiklerinin bölgedeki askerî varlığını "bölge dışı kışkırtma" olarak değerlendirir. Buna karşılık Filipinler ve Batılı müttefikleri, seyrüsefer serbestisinin ve uluslararası deniz hukukunun (UNCLOS) ihlal edildiğini savunuyor.

Güney Çin Denizi'nde güncel jeopolitik dinamikler ve stratejik rekabet

Temmuz 2026'da yansıyan güncel diplomatik gelişmeler, krizin hem sert güç unsurlarıyla hem de yoğun bir diplomatik pazarlıkla sürdüğünü gösteriyor. Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Lin Jian’ın güncel pozisyonda yaptığı açıklamalar, Pekin’in Filipinler’in kasıtlı provokasyonlarına karşı egemenlik haklarından taviz vermeyeceğini net bir dille ortaya koyuyor. Çin tarafı, bölgesel istikrarın bozulmasının temel sebebinin Manila’nın tek taraflı eylemleri ve bölgeyle doğrudan ilişiği olmayan dış güçlerin (ABD ve ortaklarının) kışkırtmaları olduğunu savunuyor. Bu bağlamda, meselenin sadece iki komşu devlet arasındaki bir sınır ihtilafı olmadığı, küresel bir hegemonya mücadelesinin parçası olduğu tescilleniyor.

Diğer taraftan, Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi’nin Manila ziyareti sırasında Malezya Dışişleri Bakanı Mohamad Hasan ile yaptığı görüşmeler, diplomatik çözüm arayışlarının eş zamanlı olarak yürütüldüğünü kanıtlar. Güneydoğu Asya Uluslar Birliği (ASEAN) çerçevesinde sürdürülen Güneydoğu Asya Denizi Davranış Kuralları (COC) müzakerelerinin hızlandırılması çağrıları, bölge ülkelerinin kaderinin bölge dışı aktörlerin rekabetine kurban edilmemesi gerektiği vurgusuyla anlam kazanır. Malezya’nın ASEAN dönem başkanlığı ekseninde ASEAN merkeziliğini koruma iradesi, krizin kontrol altında tutulması adına hayati bir tampon vazifesi görüyor.

Sonuç olarak Güney Çin Denizi meselesi, klasik bir deniz yetki alanı anlaşmazlığının çok ötesinde, uluslararası sistemin dönüşümünü yansıtan çok katmanlı bir jeopolitik rekabet alanı hâline geldi. Bölge, yalnızca Çin ile Filipinler arasındaki egemenlik ihtilaflarının veya kıyıdaş devletlerin deniz sınırlarına ilişkin hukuki iddialarının kesiştiği bir alan değil; yükselen Çin'in bölgesel ve küresel güç projeksiyonu ile Amerika Birleşik Devletleri öncülüğündeki mevcut uluslararası düzen arasındaki stratejik mücadelenin en görünür cephelerinden biridir. Bu nedenle Güney Çin Denizi'nde yaşanan her diplomatik kriz, sahil güvenlik gemileri arasındaki her temas ve her askerî tatbikat yalnızca bölgesel güvenliği değil, Hint-Pasifik jeopolitiğinin geleceğini de doğrudan etkiliyor.

Çin'in son yıllarda izlediği strateji değerlendirildiğinde, Pekin yönetiminin yalnızca fiilî egemenlik oluşturmayı hedeflemediği, ayrıca bölgesel düzeni kendi güvenlik anlayışı doğrultusunda yeniden şekillendirmeye çalıştığı görülüyor. Yapay adaların inşası, askerî üslerin genişletilmesi, sahil güvenlik ve deniz milislerinin sistematik biçimde kullanılması ile deniz hukukuna ilişkin alternatif söylemlerin geliştirilmesi, Çin'in gri bölge stratejisinin temel bileşenlerini oluşturur. Bu strateji, doğrudan sıcak çatışmaya neden olmayacak ölçüde kontrollü baskı uygularken, zaman içerisinde mevcut statükoyu Pekin lehine değiştirmeyi amaçlıyor. Böylece Çin, büyük çaplı askerî müdahaleye ihtiyaç duymadan egemenlik iddialarını fiili durumlar üzerinden meşrulaştırmaya çalışıyor.

Bu yaklaşım, Çin dış politikasının son dönemde benimsediği daha proaktif güvenlik anlayışının da bir yansımasıdır. Özellikle Xi Jinping döneminde "ulusal egemenlikten taviz vermeme" söylemi; yalnızca Tayvan meselesinde değil, Güney Çin Denizi bağlamında da devlet politikasının temel ilkelerinden biri hâline geldi. Dolayısıyla Pekin açısından mesele yalnızca enerji kaynaklarının kontrolü veya deniz ticaret yollarının güvenliği değildir. Güney Çin Denizi, Çin Komünist Partisi'nin iç politikadaki meşruiyetini destekleyen milliyetçi söylemin önemli unsurlarından biri olarak da değerlendiriliyor. Bu durum, Pekin'in uluslararası baskılar karşısında geri adım atmasını zorlaştıran temel faktörlerden biri olarak öne çıkıyor.

Buna karşılık Filipinler başta olmak üzere ASEAN üyesi kıyıdaş devletler, Çin'in artan baskısını dengelemek amacıyla iki yönlü bir strateji izliyor. Bir taraftan uluslararası hukukun sunduğu mekanizmalar işletilmeye çalışılırken diğer taraftan güvenlik ortaklıkları güçlendiriliyor. Özellikle Filipinler'in ABD ile Geliştirilmiş Savunma İşbirliği Anlaşması (EDCA) kapsamındaki askerî iş birliğini genişletmesi, Japonya ve Avustralya ile savunma ilişkilerini derinleştirmesi ve Avrupa ülkeleriyle deniz güvenliği alanında yeni ortaklıklar kurması, bölgesel güç dengelerinde önemli değişimlere işaret ediyor. Böylece Güney Çin Denizi sorunu yalnızca ASEAN ülkelerinin güvenlik gündemini değil, NATO ortakları da dâhil olmak üzere küresel güvenlik mimarisinin önemli başlıklarından biri hâline geliyor.

Bu noktada Amerika Birleşik Devletleri'nin rolü ayrı bir önem taşıyor. Washington yönetimi, seyrüsefer serbestisi operasyonları (Freedom of Navigation Operations-FONOPs) aracılığıyla uluslararası deniz hukukunun korunmasını savunduğunu belirtirken, Çin ise bu faaliyetleri egemenlik haklarına yönelik doğrudan meydan okuma olarak değerlendiriyor. Dolayısıyla Güney Çin Denizi, ABD ile Çin arasındaki büyük güç rekabetinin en somut askerî temas alanlarından biri hâline geldi. Özellikle AUKUS ve QUAD gibi güvenlik oluşumlarının güç kazanması, Hint-Pasifik stratejisinin yalnızca bölgesel değil, küresel güvenlik mimarisinin merkezine yerleştiğini gösteriyor. Bu gelişmeler, NATO'nun son stratejik belgelerinde Çin'e yönelik artan vurguyla birlikte değerlendirildiğinde, Avrupa-Atlantik güvenliği ile Hint-Pasifik güvenliği arasındaki sınırların giderek belirsizleştiği görülüyor.

Deniz hâkimiyeti teorileri ışığında Güney Çin Denizi'nin stratejik önemi

Jeopolitik açıdan değerlendirildiğinde Güney Çin Denizi, klasik deniz hâkimiyeti teorilerinin günümüzdeki en somut uygulama alanlarından biridir. Alfred Thayer Mahan'ın deniz gücünün küresel üstünlüğün temel belirleyicisi olduğu yönündeki yaklaşımı, günümüz Hint-Pasifik rekabetinde yeniden önem kazandı. Benzer şekilde Spykman'ın Kenar Kuşak (Rimland) teorisi de Çin'in çevrelenmesi ve deniz hatlarının kontrolü tartışmalarında yeniden güncellik kazandı. Çin'in Kuşak ve Yol Girişimi kapsamında geliştirdiği deniz İpek Yolu projeleri ile Güney Çin Denizi'ndeki fiilî hâkimiyet arayışı birlikte değerlendirildiğinde; Pekin'in yalnızca bölgesel değil, Avrasya merkezli küresel bir jeoekonomik düzen kurmayı hedeflediği anlaşılıyor. Dolayısıyla bölgedeki krizler hem güvenlik eksenli hem de ekonomik nüfuz mücadelesinin de ayrılmaz bir parçasıdır.

Enerji güvenliği de bu jeopolitik rekabetin önemli boyutlarından birini oluşturuyor. Güney Çin Denizi'nde bulunduğu tahmin edilen petrol ve doğal gaz rezervleri, hızla büyüyen Asya ekonomileri açısından stratejik önem taşır. Bunun yanında dünya sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) ticaretinin önemli bir kısmının bu güzergâhtan geçmesi, deniz yollarının güvenliğini küresel enerji piyasaları açısından kritik hâle getirir. Olası bir askerî çatışma veya deniz ulaştırmasının kesintiye uğraması; yalnızca Asya ekonomilerini değil, Avrupa'dan Orta Doğu'ya kadar uzanan geniş bir ekonomik coğrafyayı etkileyebilecek sonuçlar doğuracaktır. Bu nedenle Güney Çin Denizi, enerji jeopolitiğinin en kırılgan düğüm noktalarından biri olmayı sürdürüyor.

ASEAN'ın bu süreçte üstlendiği dengeleyici rol ise geleceğin bölgesel düzeni açısından belirleyici olacaktır. ASEAN'ın uzun yıllardır benimsediği "ASEAN merkeziliği" ilkesi, büyük güç rekabetinin bölgesel istikrarı tamamen ortadan kaldırmasını engellemeyi amaçlıyor. Ancak örgütün karar alma mekanizmalarının oy birliğine dayanması ve üye devletlerin Çin ile farklı düzeylerde ekonomik bağımlılık ilişkileri geliştirmesi, ortak bir güvenlik politikası oluşturulmasını güçleştiriyor. Buna rağmen COC müzakerelerinin sürdürülmesi, taraflar arasında iletişim kanallarının açık tutulması bakımından önemini koruyor. Her ne kadar kısa vadede bağlayıcı ve kapsamlı bir anlaşmaya ulaşılması zor görünse de diplomatik mekanizmaların devam etmesi, yanlış hesaplamalardan kaynaklanabilecek kriz riskini azaltabilecek en önemli araçlardan biridir.

Bununla birlikte önümüzdeki dönemde Güney Çin Denizi'nde hibrit rekabet biçimlerinin daha da yoğunlaşması bekleniyor. Deniz milislerinin kullanımı, siber güvenlik faaliyetleri, bilgi savaşı, ekonomik yaptırımlar ve hukuk savaşları, doğrudan askerî çatışmanın yerine tercih edilen yöntemler olmaya devam edecektir. Özellikle yapay zekâ destekli gözetleme sistemleri, insansız deniz platformları ve uzay tabanlı istihbarat kapasitesinin gelişmesiyle birlikte deniz hâkimiyetinin yalnızca donanma gücüyle değil, teknolojik üstünlükle de belirleneceği yeni bir döneme giriliyor. Bu durum, Güney Çin Denizi'ni geleceğin çok boyutlu rekabet alanı hâline getiriyor.

Güney Çin Denizi'nde kontrollü rekabet ve bölgesel güvenliğin geleceği

Temmuz 2026 itibarıyla yaşanan diplomatik gelişmeler, tarafların söylem düzeyinde sert pozisyonlarını koruduklarını ancak kontrollü kriz yönetimine de önem verdiklerini gösterir. Çin'in egemenlik vurgusunu sürdürmesi, Filipinler'in ittifaklarını güçlendirmesi ve ASEAN'ın ara bulucu rolünü koruma çabaları, yakın gelecekte kapsamlı bir çözüme ulaşılmasının kolay olmadığını ortaya koyuyor. Bununla birlikte tarafların doğrudan sıcak çatışmadan kaçınmaya yönelik davranışları, mevcut rekabetin "kontrollü gerilim" modeli içerisinde devam edeceğine işaret ediyor. Ancak denizde yaşanabilecek küçük çaplı bir yanlış hesaplama, tarafların milliyetçi söylemleri ve ittifak yükümlülükleri nedeniyle kısa sürede bölgesel krizden küresel güvenlik krizine dönüşebilecek bir zincirleme etki yaratma potansiyeline sahiptir.

Nihayetinde Güney Çin Denizi, yirmi birinci yüzyıl uluslararası sisteminin güç dağılımını anlamak açısından bir laboratuvar işlevi görüyor. Bölgedeki gelişmeler yalnızca Çin ile Filipinler arasındaki egemenlik ihtilaflarını değil; uluslararası hukukun geleceğini, deniz hâkimiyeti teorilerinin günümüzdeki karşılığını, küresel ticaret ağlarının güvenliğini ve ABD-Çin stratejik rekabetinin yönünü belirleyen temel parametreleri de şekillendiriyor. Bu nedenle Güney Çin Denizi'nin geleceği, yalnızca Asya-Pasifik bölgesinin değil, kurallara dayalı uluslararası düzenin sürdürülebilirliği açısından da kritik önem taşıyor. Önümüzdeki yıllarda bölgedeki güç mücadelesinin seyri, yükselen çok kutuplu uluslararası sistemin istikrarını belirleyen en önemli jeopolitik göstergelerden biri olmaya devam edecektir.

Notlar

Gao, Z., & Jia, B. B. (2013). The nine-dash line in the South China Sea: History, status, and implications. American Journal of International Law, 107(1), 98-123.

"China urges relevant countries to stop fueling confrontation over the South China Sea", CGTN, https://news.cgtn.com/news/2026-07-22/China-urges-countries-to-stop-fueling-confrontation-in-South-China-Sea-1OZpKuxPQ76/p.html, (Erişim Tarihi: 22.07.2026).

"Chinese FM: Early conclusion of consultations on Code of Conduct in South China Sea conducive to regional peace", CGTN, https://news.cgtn.com/news/2026-07-22/China-urges-early-conclusion-of-consultations-on-South-China-Sea-COC-1OYBMpTswLK/p.html,  (Erişim Tarihi: 22.07.2026).