3 Mayıs’ın gölgesinde: 1944 Türkçülük-Turancılık Davası’nı yeniden düşünmek

1944 yılında gerçekleşen Türkçülük-Turancılık Davası, Türkiye’nin Erken Cumhuriyet döneminde milliyetçilik tartışmalarının kırılganlığını göstermesi açısından önemlidir. Bu dava yalnızca belirli aydınların yargılanmasıyla sınırlı kalmamış; aynı zamanda milliyetçilik anlayışlarının sınırları, devletin ideolojik yönelimi ve dönemin uluslararası koşulları çerçevesinde kapsamlı tartışmaların ortaya çıkmasına neden olmuştu. Söz konusu süreç, ilerleyen yıllarda 3 Mayıs Türkçülük Günü olarak anılacak sembolik bir günün oluşmasına da zemin hazırladı.

Davanın tarihsel arka planını, yargılanan isimlerin ideolojik duruşlarını ve bu duruşların Ziya Gökalp’in milliyetçilik anlayışıyla hangi açılardan bütünleştiğini ya da ayrıştığını gelin, birlikte analiz edelim.

1940’lı yıllarda küresel gerilimler ve milliyetçiliğin dönüşümü

II. Dünya Savaşı’na katılmayan Türkiye için 1940’lı yıllar küresel akıştan ve uluslararası düzeyde yükselen gerilimlerden etkilendiği; bunun yanında ideolojik kutuplaşmaların belirginleştiği bir dönemdir. Bu süreçte milliyetçilik hem küresel ölçekte hem de Türkiye’de güç kazanan bir ideolojik yönelim olarak öne çıkmıştı.

Milliyetçilik sosyo-siyasal bir ideoloji olarak bir toplumu ortak ve köklü değerler etrafında bütünleştirmek için kullanılan değer üretici bir yaklaşımdır. Milliyetçilik toplumda var olan değerlerin bütünleştirilerek yeni bir değer üretme aracı olarak ayrıştırmacılık karşısında bütünleştiricilik argümanı ile ortaya çıkar.

Cumhuriyet’in kuruluşundan itibaren devletin temel ideolojik sütunlarından biri olan milliyetçilik, temel olarak farklılıkların ortak değerler içerisinde eritilmesi anlamını taşımasına rağmen, 1940’lı yılların koşulları altında farklı yorumlara açık bir alan konumuna geldi. Bu durum, devletin resmî ideolojik çerçevesi ile alternatif milliyetçilik anlayışları arasında gerilimler yarattı.

1789 Fransız Devrimi ile başlayan milliyetçilik düşüncesi ulus birliğine dayanan siyasal bir anlatım olmayı başardı. Türkçülük düşüncesi de bu süreçten sonra -19. yüzyılda- anlam kazanmaya başladı. İfade edilmesi gereken en önemli bulgu, milliyetçilik kavramının modern bir ideoloji olduğudur. Kanımızca ideoloji kavramı tek başına siyasal bir anlam üzerinden sürdürülebilecek kadar yanlı bir bakış açısı değildir. İdeolojilerin toplumda karşılık bulması tamamen sosyolojik bir olaydır. İster yıkıcı isterse de yapıcı olsun her ideolojinin toplumsal karşılığı, beslendiği bir dayanak ve geliştiği bir ortam her zaman için vardır.

Davada yargılanan isimler ve ideolojik yaklaşımlar

Türkçülük-Turancılık Davası kapsamında yargılanan isimler arasında Nihal Atsız ve Alparslan Türkeş gibi öne çıkan düşünce ve eylem adamları yer alıyor. Bu isimlerin ortak özelliği, Türk kimliği ve Türk milliyetçiliğini daha geniş ve odak noktalı bir çerçevede değerlendirmeleridir.

Bu düşünce çerçevesi genel olarak:

• Türk kimliğini tarihsel ve kültürel süreklilik içinde değerlendirme
• Anti-komünist bir duruş sergileme
• Türk dünyası arasında kültürel ve kimi zaman siyasal birlik düşüncesine vurgu yapma

başlıkları etrafında şekillenir.

Alparslan Türkeş’e göre, Türk milliyetçiliği dışarıdan gelebilecek her türlü ideolojik saldırı ve kültürel yabancılaştırma için kullanılabilecek bir ideolojidir. Türkeş, saldırıların yalnızca komünizm şeklinde gelmediğini, farklı yabancı bakış açılı kültürel yıkıcılık taşıyan her türlü ideoloji ile ortaya çıktıklarını belirterek, bu sorun ile savaşmanın gerekliliğini anlatmaya çalışır.

Türkçülük ve Turancılık: Kavramsal çerçeve

Türkçülük, Türk kimliğinin korunması, geliştirilmesi ve güçlendirilmesini amaçlayan bir düşünce sistemi olup, Türk dili, kültürü ve tarihini temel referans çerçevesi olarak konumlandırılır. Turancılık ise bu çerçeveyi genişleterek Türk ve akraba topluluklar arasında kültürel ya da siyasal birlik düşüncesini öne çıkarır. Ancak bu yaklaşımın farklı yorumları bulunur; bazıları kültürel birlik ile sınırlı kalırken, bazıları daha geniş siyasal hedefler içerir. Bu siyasi hedeflerin son noktası ise bütün Türklerin tek bir devlet ve bayrak altında birleşmesidir. Bu birleşim, kutlu bir ideal olarak anlamlandırılır.

Nihal Atsız’ın düşüncesine göre, dünya tarihinde köklü bir geçmişe sahip Türklerin birleşmesi dış ortamlarda kabul gören bir anlayış değildir. Bunun en önemli nedenleri arasında Turancılık düşüncesinin özünde parçalanmaya başlayan Osmanlı Devleti’nin yeniden diriltilmesi amacının yer almasıdır. Bu amaç özelinde 1912 yılında kurulan “Türk Ocakları” yeniden büyüme stretejisinin düşünce merkezi olma niteliğini taşımaytaydı. Ancak Balkan devletlerinin Osmanlı’ya yönelik başkaldırı hareketleri karşısında etkisizleşen Türk Ocakları’nın 1932 yılında varlığı sona erdi.

Oysaki Türk milliyetçiliğinin, ulus devlet kurma sürecinde, farklı milletleri bir arada tutabilmek ve farklılıkları ortak değerler çerçevesinde uyum ve uysallaştırabilmek için ortak geçmişi bir arada sentezleyen bir değerler bütünü olduğu gerçeği göz ardı edildi.

Nihal Atsız; Tanzimat Fermanı ile başlayan yeni süreçte, Fransız Devrimi’nden sonra gündeme oturan milliyetçilik akımlarının yansımalarının Osmanlı topraklarında ortaya çıkardığı hareketliliklere vurgu yaparak, çözülme yerine birleşmenin bir yolunun bulunması gerekliliğini öncelikleyen Türkçülük düşüncesinin savunuculuğunu yaptı.

Ziya Gökalp ile bütünleşme

Sosyolog Ziya Gökalp, Türk milliyetçiliğinin teorik çerçevesini oluşturan en önemli isimlerden biri olarak kabul edilir. Gökalp’in yaklaşımı, kültürel temellere dayanan ve ulus-devlet sınırları içinde şekillenen bir milliyetçilik anlayışına dayanır. Sosyolog kimliği ile belirsiz ideolojik yaklaşımlardan uzaklaşarak, düşüncelerini kültür üzerinden şekillendirir ve toplumcu bir bakış açısı ile konuyu çerçeveler. Bu çerçevelemenin odak noktası farklılıkların ortak değerler etrafında bütünleşmesidir.

Gökalp, Türkçülük düşüncesinin Türk milletini yüceleştirmek anlamını taşıdığını belirtmekle birlikte, yaklaşımı saf kan üzerinden değildir. İnsan topluluğunun (kavim), eski zamanlarda, aynı kökten türediğini açıklarken hiçbir toplumun böyle bir yapıya sahip olmadığının da altını çizer. Savaşlarda esir alma, kıç kaçırma, evlilik ve göç olayları ile milletlerin birbirine karışmasını kanıt olarak gösterir.

Gökalp, bu bağlamda, tek bir millet olmanın kandan değil, kültürel ve sosyal bütünleşmeden geçtiğini düşünür. Irksal geçmişi ne olursa olsun aynı toplum içinde doğan, büyüyen ve eğitilen insanların tek bir millet olduğu yorumu, ayrıştırıcılık karşısında bütünleşmenin gerçekleşebilmesi için akılcı bir yöntemdir.

Ziya Gökalp ile ayrışma

Gökalp; bir ülkede birçok milletin bir arada yaşadığı gerçeği karşısında, Oğuz Türklerinin Türkiye’de, Azerbaycan’da ve İran’da yaşadıklarını belirterek, bu Türklerin birbirlerinden ayrı milletler olmadığının da çözümlemesini yapar. Gökalp, farklı coğrafyalarda yaşamalarına rağmen, ortak dil ve kültür özelinde birleşen bu toplulukların aslında Türk toplumunu oluşturduğunu düşünür.

Osmanlıcılık düşüncesini savunanların Osmanlı Devleti sınırları içinde yaşayan bütün tebaanın (vatandaşların) tek bir millet olarak kabul edilmesine karşı çıkan Gökalp, bu karışımın içinde birbirleri ile uyumlu olmayan birçok dilin ve kültürün olduğu gerçeğini hatırlatır.

Bu bağlamda değerlendirildiğinde, 1944 yılı sürecinde öne çıkan bazı düşünürler; milliyetçiliği daha geniş bir coğrafi ve siyasal bağlamda ele alırlar. Bu durum, devlet merkezli ve dengeli bir milliyetçilik anlayışı ile daha geniş bakış açılı yaklaşımlar arasında belirgin bir fark ortaya koyar. Ancak Gökalp’in ayrıştırıcı gibi görünen yaklaşımın alt basamağında da gene bütünleştirici bir anlayış yer alır.

Gökalp; ülkemizde farklı coğrafyalardan gelmiş, ancak Türk töresine (terbiyesine) göre yetişmiş farklı milletlerin olduğundan söz ederken, bu milletlerin Türklüğe yönelik bağlılıklarının ve katkılarının yok sayılmasının önemli bir yanlış olduğunu ifade eder. Buna göre Gökalp’in ayrışma noktasının kan ve ırk farklılığından değil, içinde yetiştiğin toplumun değerlerine ihanet etmekten kaynaklandığını söyleyebiliriz.

Devletin bakış açısı ve dava süreci

1944 yılında açılan dava; yalnızca bireysel görüşlerin yargılanması biçiminde değil, dönemin siyasi atmosferinin bir yansıması olarak değerlendirilmelidir. Savaş koşullarının yarattığı güvenlik hassasiyetleri, devletin iç politik istikrarı koruma içgüdüsünü güçlendirmişti. Bu da anlaşılır bir durumu ortaya çıkardı. Bu bağlamda, kanımızca, sınır aşan ideolojik söylemler ve radikal yorumlar, potansiyel risk unsuru olarak görülmüş olabilir. Dolayısıyla dava, ideolojik bir tartışmanın ötesinde, güvenlik ve istikrar kaygılarıyla da ilişkilidir.

5 Ağustos 1942 tarihinde Şükrü Saraçoğlu’nun meclis konuşmasında gündeme getirdiği Türkçülük özelindeki sözleri, 3 Mayıs 1944 tarihli olaylara sebebiyet verdiği yönünde birtakım söylemler geliştirildi. Saraçoğlu’nun sözlerine yönelik, Nihal Atsız 1 Mart 1944 ve 1 Nisan 1944 tarihlerinde Orhun Dergisi’nde yayımlanan iki adet mektup kaleme almış, hükûmete komünizm tehlikesine karşı birtakım uyarılarda bulunmuş ve Sabahattin Ali hakkında olumsuz eleştirilerde bulunmuştu. Hasan Ali Yücel, bu tür uyarıların yalnızca yetkili makamlar tarafından yapılabileceğini ifade ederek, Nihal Atsız’ın Sabahattin Ali’yi hedef alan söylemlerini gündeme taşımış; bunun üzerine Sabahattin Ali, Nihal Atsız’ı mahkemeye vermişti. Aslında bir hakaret davası olarak başlayan yargılamalar, “ırkçılık ve Turancılık” söylemleri ile başka bir boyuta taşındı. Böyle bir yönelmenin doğal süreç içerisinde gerçekleştiği, hakaret iddialarının toplumda yarattığı etkinin Türkçülüğe saldırı biçiminde algılanması, davalı ve davacıların düşünsel duruşlarına yapılan atıf üzerinden gerçekleştiğini belirtebiliriz.

3 Mayıs’ın sembolik anlamı

3 Mayıs Türkçülük Günü, 1944 yılında yaşanan olayların ardından sembolik bir anlam kazandı. Bu tarih; bazı çevreler için dayanışma ve kimlik vurgusu taşırken, diğerleri için eleştirel bir değerlendirme alanı sunar. Bu çok katmanlı anlam, Türkiye’de milliyetçilik tartışmalarının dinamik ve çok yönlü yapısını ortaya koyuyor.

3 Mayıs 1944 tarihinde görülen duruşmaya çok sayıda Türkçü genç katılmış, Ankara Ulus Meydanı’nda Nihal Atsız’a yönelik destek gösterişi yapılmıştı. Nihal Atsız’ın temel amacı Türkiye’ye yönelik olan komünizm tehlikesine karşı hükûmeti uyarmak olmasına rağmen, süreç Türkçülük anlamlandırması üzerinden yeniden biçimlendirdi. Bu noktada amaç ile sonuç arasındaki bağlamın, birtakım dinamikler üzerinden değişikliğe uğratılmış olduğunu söyleyebiliriz.

3 Mayıs yargılaması sonucunda ortaya çıkan tablo ile Nihal Atsız tutuklandı. Toplum genelinde gerçekleştirilen dava ve sonuçlarının Türkçülüğü savunanlar ile karşı duranlar arasındaki bir çekişme olarak algılanması nedeniyle, 3 Mayıs sembolik anlamda “Türkçülük Günü” olarak kabul gördü.  

Davanın günümüze yansımaları

Türkçülük-Turancılık Davası, Türkiye’de milliyetçilik anlayışlarının sınırlarını ve bu anlayışların devlet politikalarıyla olan ilişkisini görünür kılan önemli bir tarihsel dönüm noktasıdır. Bu süreç; farklı ideolojik yaklaşımlar arasındaki gerilimleri ortaya koyarken, aynı zamanda devlet-toplum ilişkilerinin ideolojik boyutunu da yansıtıyor.

Türk toplumsal yapısının ideolojik gerilimlerden etkilendiği görüşü üzerinden millî değerlere yapılan saldırıların ya da saldırı biçiminde aktarılan eylemlerin toplumu tek bir hedef özelinde bütünleştirici bir etki yarattığını ifade etmek yanlış olmayacaktır.

Bugünden bakıldığında, bu dava yalnızca geçmişe ait bir olay değil; günümüz milliyetçilik tartışmalarını anlamak açısından da önemli bir referans noktasıdır. Bu nedenle söz konusu sürecin, dönemin koşulları, aktörleri ve fikir dünyasıyla birlikte çok boyutlu bir şekilde ele alınması gerekiyor.

Hiçbir yaşantının tek bir nedeni olmayacağı gibi, tek bir nedenin de yalnızca bir sonucu olmayacağı gerçeğini kabul etmek, bakış açısının derinleştirilmesi adına önem taşıyor.

Kaynakça

Demir, Konur Alp (2018). Hüseyin Nihal Atsız’ın Türkçülük Mücadelesinin Türk Devlet Yönetimindeki Algılanış Biçimi Üzerine Bir Değerlendirme, Uluslararası Medeniyet Çalışmaları Dergisi, Cilt: 3, Sayı: 1, 167-178. 

Demir, Konur Alp (2024). “Alparaslan Türkeş’in Dokuz Işık Doktrini ve Türk Milliyetçiliği”, İmparatorluktan Ulus Devlete Türk Milliyetçiliği, (Ed.Şeniz Anbarlı Bozatay ve Konur Alp Demir), ss. 299-313, Ankara: Gazi Kitabevi.

Gökalp, Ziya (2014). Türkçülüğün Esasları, 13. Basım, İstanbul: Ötüken Yayınevi.

Türkeş, Alparslan (1975). 1944 Milliyetçilik Olayı, 11. Baskı, İstanbul: Kutluğ Yayınları.