Savaşın kazananı yok, bedeli tüm dünyaya

Dünya yeni bir kırılma döneminden geçiyor. Bir yanda enerji savaşları… Bir yanda jeopolitik hesaplaşmalar… Bir yanda nükleer gerilim… Diğer yanda küresel ekonomiyi sarsan belirsizlikler… Ve bütün bu büyük denklemin tam merkezinde yine iki ülke bulunmaktadır: İran ve Amerika Birleşik Devletleri.

Yıllardır devam eden gerilim, zaman zaman doğrudan çatışma ihtimalini gündeme taşıyor. Ancak bugün gelinen noktada dünya, artık çok net bir gerçeği görüyor: Bu coğrafyada yeni bir büyük savaşın kazananı olmayacaktır. Çünkü modern çağın savaşları artık yalnızca cephelerde yaşanmıyor.

Ekonomiler çöküyor, enerji piyasaları sarsılıyor, toplumlar kutuplaşıyor, göç krizleri büyüyor ve küresel ticaret kırılgan hâle geliyor. Ve en önemlisi… bu tür savaşlar, insanlığı ortak bir güvensizlik iklimine sürüklüyor. Bu nedenle bugün en büyük ihtiyaç yeni bir askerî hamle değil; güçlü bir diplomatik akıldır.

Gerilim yalnızca iki ülkeyi ilgilendirmiyor

İran ile Amerika Birleşik Devletleri arasındaki kriz artık yalnızca iki devlet arasındaki bir mesele değildir. Çünkü bu gerilim; enerji fiyatlarını, küresel enflasyonu, deniz ticaret yollarını, Orta Doğu güvenliğini, Avrupa ekonomisini, Asya enerji arzını ve küresel finans piyasalarını doğrudan etkiliyor.

Özellikle Hürmüz Boğazı üzerinden geçen enerji trafiği düşünüldüğünde, bölgedeki her kriz dünya ekonomisinde büyük dalgalanmalara yol açıyor. Bu nedenle artık mesele yalnızca bölgesel güvenlik değil, küresel istikrar meselesidir.

Nükleer gerilim ve güvensizlik döngüsü

Taraflar arasındaki en büyük kriz başlığı hiç kuşkusuz nükleer program meselesi olmaya devam ediyor. Son dönemde Umman ve Cenevre merkezli yürütülen dolaylı görüşmeler, tarafların diplomasi kanalını tamamen kapatmadığını gösteriyor.

Ancak temel sorun şu ki; taraflar birbirine güvenmiyor. Amerika Birleşik Devletleri İran’ın nükleer kapasitesinin askerî boyuta dönüşmesinden endişe ediyor. İran ise yaptırımların ve dış baskının rejim güvenliğini hedef aldığını düşünüyor.

Ve tam da burada tehlikeli bir kısır döngü oluşuyor: Güvensizlik daha fazla askerî hazırlık doğuruyor, askerî hazırlık daha fazla korku üretiyor, korku ise diplomasiyi zayıflatıyor. Oysa dünya artık yeni bir soğuk savaş psikolojisini taşıyabilecek durumda değildir.

Savaşın ekonomik bedeli dünyayı sarsar

Bugün küresel ekonomi zaten kırılgan bir süreçten geçiyor. Enerji maliyetleri yükseliyor, tedarik zincirleri hassaslaşıyor, enflasyon baskıları sürüyor ve borç yükü büyüyor.

Böylesi bir dönemde Orta Doğu’da çıkabilecek büyük ölçekli bir savaş; petrol fiyatlarını sert biçimde yükseltebiliyor, küresel ticareti aksatabiliyor, enerji arz güvenliğini bozabiliyor, milyonlarca insanı göçe zorlayabiliyor ve dünya piyasalarında büyük finansal şoklar oluşturabiliyor. Bu nedenle artık savaş yalnızca askerî mesele değildir. Ekonomik bir depremdir.

Çözüm nerede başlıyor?

Barış yalnızca silahların susması değildir. Gerçek barış; karşılıklı güvenin yeniden inşa edilmesiyle mümkündür. Bunun için öncelikle tarafların “tam teslimiyet” anlayışından uzaklaşması gerekiyor. Çünkü diplomasi, mutlak zafer değil; sürdürülebilir denge sanatıdır.  

Bugün çözüm için atılabilecek en kritik adımlar şunlardır:

Aşamalı güven inşası

Bir anda kapsamlı anlaşmalar beklemek gerçekçi olmayabilir. Ancak küçük ve kontrollü adımlar güven zemini oluşturabilir. Diplomasi bazen büyük anlaşmalarla değil, küçük güven adımlarıyla ilerlemektedir: Sınırlı yaptırım gevşemeleri, nükleer denetim mekanizmalarının güçlendirilmesi, karşılıklı askerî gerilimin azaltılması, bölgesel diyalog platformlarının kurulması gibi.

Bölgesel güvenlik masası kurulmalı

Orta Doğu’daki kriz yalnızca iki ülke arasında çözülemez. Bölgesel aktörlerin de dahil olduğu yeni bir güvenlik mimarisi gerekmektedir. Çünkü bölgede kalıcı istikrar olmadan küresel enerji güvenliği de sağlanamaz. Bu noktada; Türkiye, Katar, Umman, Birleşmiş Milletler gibi aktörlerin diplomatik rolü kritik önem taşıyor.

Ekonomik iş birliği gerilimi azaltabilir

Tarih boyunca ekonomik entegrasyonun arttığı bölgelerde çatışma riski genellikle azaldı. Enerji projeleri, ticaret koridorları, ortak yatırım mekanizmaları, bölgesel kalkınma planları; siyasi gerilimi azaltabilecek önemli araçlardır. Çünkü ekonomik bağlar güçlendikçe savaşın maliyeti büyüyor.

Dünya yeni bir diplomasi diline muhtaçtır

Bugün insanlık teknolojide büyük ilerleme sağladı. Ancak aynı başarıyı uluslararası ilişkilerde gösteremedi. Hâlâ krizleri askerî güç üzerinden çözmeye çalışmaktadır. Oysa modern çağın en büyük ihtiyacı daha güçlü silahlar değil, daha güçlü diplomasi mekanizmalarıdır. Çünkü savaş başlatmak kolaydır. Zor olan barışı sürdürebilmektir.

Türkiye neden kritik bir rol oynayabilir?

Türkiye hem coğrafi hem diplomatik açıdan benzersiz bir konuma sahiptir. Doğu ile Batı arasında köprü niteliğinde olması, Ankara’yı olası barış süreçlerinde önemli bir aktör hâline getiriyor. Türkiye’nin; diplomatik tecrübesi, bölgesel ilişkileri, enerji koridorlarındaki rolü, çok taraflı diplomasi kapasitesi barış girişimlerinde etkili olabilecektir. Çünkü bölge; artık çatışma değil, istikrar istiyor.

Bugün dünya çok kritik bir eşikte bulunuyor. Ya gerilim büyüyecek… Ya da diplomasi yeniden güç kazanacak. Ancak artık herkes şunu anlamalıdır: Modern çağda hiçbir savaş yalnızca başladığı coğrafyada kalmaz. Dolayısıyla İran ile Amerika Birleşik Devletleri arasındaki meselede en büyük ihtiyaç; daha fazla silah değil; daha fazla akıl, daha fazla diplomasi ve daha fazla cesur barış iradesidir.  Çünkü insanlık artık yeni savaş hikâyeleri değil, yeni barış hikâyeleri yazmak zorundadır.