Holiganizm neden futbolun parçası oldu?

Futbol, İngiltere'de işçi sınıfının hafta sonu kaçamağı ve en büyük tutkusu olarak doğdu. Ancak 1970'ler ve 1980'lere gelindiğinde, bu tutku stadyumların sınırlarını aşarak sokaklara, tren istasyonlarına ve pub'lara taştı. Holiganizmin yükselişi; İngiltere'deki sosyoekonomik çalkantılar, işsizlik, Margaret Thatcher dönemi politikaları ve endüstriyel çöküşle paralel ilerledi. Hafta içi toplumda kendini dışlanmış hisseden veya monoton fabrika işlerinde çalışan gençler, hafta sonu tribünlerde bir kimlik ve aidiyet buldular. Holigan grupları (kendi aralarındaki adıyla "firm"ler) bulundukları bölgeyi ve takımlarını korumayı bir onur meselesi hâline getirdi. 1980'lerde "casual" adı verilen yeni bir stil ortaya çıktı. Holiganlar, polis takibinden kurtulmak ve deplasmanlarda rakip taraftarların arasına fark edilmeden sızabilmek için geleneksel takım formaları yerine pahalı İtalyan ve Fransız tasarımcıların kıyafetlerini giymeye başladılar. Stone Island, C.P. Company, Fred Perry, Lacoste ve Sergio Tacchini gibi markalar bu kültürün üniforması hâline geldi. Bu evrim, futbol şiddetini bir tür yeraltı modasıyla birleştirdi.

"Biz, sadece futbol taraftarı değildik; bir ordunun askerleri gibiydik. Maç bahane, asıl mesele kimin daha güçlü olduğunu kanıtlamaktı."

Bu dünyanın en görünür aktörleri, West Ham'ın Inter City Firm'i, Chelsea'nin Headhunters'ı, Millwall'ın Bushwackers'ı, Birmingham'ın Zulu Warriors'ı ve benzerleri onlarca taraftar grubu…

"Roughs"tan örgütlü firm’lere

Holiganlığın kökleri, sanılandan çok daha eskiye, 1880'lere kadar uzanır. Dönemin gazeteleri maçlarda sorun çıkaran gençleri "roughs" (kabadayılar) olarak tanımlıyordu. En sert olaylar genellikle şehir içi rakip takım maçlarında yaşanıyordu, çünkü o dönemde taraftarların büyük bölümü henüz deplasmana gitmiyordu.

İkinci Dünya Savaşı sonrasında demir yolu ağının gelişmesi ve işçi sınıfının daha fazla boş zamana ve harcanabilir gelire sahip olmasıyla deplasman taraftarlığı yaygınlaştı. 1960'larda "skinhead" gençlik kültürünün tribünlere taşınmasıyla şiddet daha görünür hâle geldi. Ancak asıl dönüşüm 1970'lerde yaşandı. Taraftar şiddeti artık rastgele değil, örgütlüydü. Gençler kendilerine “firm” adını verdikleri, belli bir hiyerarşisi ve öne çıkan üyeleri ("faces") olan gruplar kurmaya başladı. Arsenal'in The Herd’ü, Aston Villa'nın Hardcore'u, Birmingham City'nin Zulu'ları, Burnley'nin Suicide Squad'ı, Chelsea'nin Headhunters'ı, Leeds United'ın Service Crew'ü derken, on yılın ortasına gelindiğinde İngiltere'deki neredeyse her kulübün kendi taraftar grubu vardı. Dönemin öne çıkan altı efsane firm’lerini gelin, şimdi birlikte inceleyelim.

Inter City Firm (ICF) – West Ham United

1977-78 sezonunda, Doğu Londra'daki Mile End Boys ve Essex East London Firm gibi daha küçük grupların birleşmesiyle kuruldu. Adını, deplasman maçlarına giderken bindikleri InterCity trenlerinden aldı. Bu trenler, polisin yoğun denetlediği özel "futbol trenleri"nin aksine sıradan yolcularla dolu olduğundan, grubun fark edilmeden hareket etmesini sağlıyordu. ICF, 1985'te Thames Television'ın çektiği "Hooligan" adlı belgeselle ulusal çapta tanındı. Bu taraftar grubuyla en çok özdeşleşen isim Cass Pennant'tır. Siyahi bir Londralı olan Pennant, kaleme aldığı kitabında ICF'nin ırkçı ya da sağcı bir yapı olmadığını savunur. Dönemin birçok firm’lerine göre aşırı sağ çevrelerle iç içe geçtiği düşünüldüğünde bu iddia hâlâ tartışmalı bir konu olarak anılır. ICF'in en ünlü geleneklerinden biri, kavga sonrasında darp ettikleri rakip grup üyelerinin veya bastıkları mekânların üzerine bıraktıkları kartvizitlerdi. Kartın üzerinde "Congratulations, you have just met the ICF" (Tebrikler, az önce ICF ile tanıştınız) yazardı.

Millwall Bushwackers — Millwall FC

Millwall'daki taraftar şiddetinin izleri, kulübün rıhtım işçisi kimliğiyle örtüşen bir rekabetin parçası olarak 1906'da oynanan bir West Ham maçına kadar götürülebilir. 1970-80'lerde "Bushwackers" adıyla örgütlenen taraftar grubunun en sert çekirdeği "F-Troop" olarak anılırdı. Kulübün basında sürekli "vahşi" olarak resmedilmesine bir meydan okuma olarak doğan ve Rod Stewart'ın "Sailing" parçasının melodisine uyarlanan efsanevi tezahürat "No one likes us, we don't care” (Kimse bizi sevmiyor, umurumuzda değil) zamanla İngiliz futbol kültürünün en tanınan sembollerinden biridir. Bugün dünyanın farklı yerlerindeki taraftar toplulukları (örneğin ABD'de Philadelphia Union taraftarları) tarafından bile benimsenmiş durumda. Bushwackers, 1985'teki Kenilworth Road isyanından, 2013'te Wembley'de FA Cup yarı finalinde taraftarların birbirleriyle kapıştığı olaya kadar, İngiliz holiganlığının en çok hatırlanan sahneleriyle anılır.

Chelsea Headhunters — Chelsea FC

Kökleri 1960'ların sonuna, Stamford Bridge'in Shed End tribününde toplanan "Chelsea Shed Boys" grubuna dayanır. 1970-80'lerde daha örgütlü bir yapıya bürünerek "Headhunters" adıyla anılır oldu ve dönemin en korkulan taraftar gruplarından biri haline geldi. Chelsea Headhunters, akademik holiganlık literatüründe aşırı sağ siyasetle en fazla ilişkilendirilen firm’lerden biridir. 1970-80'lerde bazı üyelerinin Combat 18 ve National Front gibi örgütlerle bağlantılı olduğu, hatta kulübün kendi siyahi oyuncularının bile bir kısım taraftardan ırkçı tacize maruz kaldığı belgelendi. Headhunters adı, 1985'te bir King's Road pub’ına düzenlenen saldırıda bir Amerikalı barmenin ölümün eşiğinden dönmesi ve saldırganlardan Kevin Whitton'ın ömür boyu hapis cezası almasından; 1996 Trafalgar Meydanı isyanına, 2010'da Cardiff City taraftarlarıyla Stamford Bridge'de yaşanan ve 24 kişinin mahkûm olduğu çatışmaya, 2014'te Paris'te PSG maçı öncesi planlı şiddet olaylarına kadar pek çok kez gündeme geldi.

Birmingham Zulu Warriors — Birmingham City FC

1982'de, Apex gibi daha küçük grupların birleşmesiyle kuruldu. Adının, o yıl Manchester City taraftarlarının Birmingham'ın çok kültürlü taraftar kitlesine yönelik attığı "Zulu, Zulu" tezahüratından geldiği söylenir. Bir taraf ise adlarını, 1879 İngiliz-Zulu Savaşı'ndaki yerli savaşçıların direncinin simgesinden aldığını iddia eder. İddialardan bağımsız Birmingham taraftarları bu adı sahiplenerek kendi kimliklerine dönüştürdü. Zulu Warriors'ı dönemin diğer taraftar gruplarından ayıran en önemli özellik, yelerinin etnik çeşitliliğiydi. Beyaz İngiliz, siyahi İngiliz, İrlandalı ve Güney Asya kökenli İngilizlerden oluşan karma bir yapıya sahipti. Oysa aynı dönemdeki firmaların büyük kısmı neredeyse tamamen beyazdı ve bir kısmı National Front gibi aşırı sağ örgütlerle iç içe geçmişti. Bu çok kültürlü yapı, Zulus'un söz konusu örgütler tarafından kolayca içeriden ele geçirilmesini de zorlaştırdı. Bugün eski üyelerinden bazıları, geçmişteki firm kimliklerini ırkçılığa karşı aktivizme kanalize ettiklerini söylüyor.

Hardcore - Aston Villa

1990'ların sonu ve 2000'lerin başında aktif olan Aston Villa Hardcore (AVH), holiganizmin "modern" çağında ortaya çıkan organize gruplardan biridir. Birmingham şehrinin rakibi Birmingham City'nin efsanevi "Zulus" (veya Zulu Warriors) grubuyla aralarındaki şiddetli çatışmalarla bilinirler. Zulus grubu farklı etnik kökenlerden gelen üyeleriyle dikkat çekerken, bu iki grup arasındaki kavgalar genellikle stadyumdan uzak, şehir merkezinde önceden planlanmış, hızlı ve son derece yıkıcı sokak çatışmaları şeklinde gerçekleşti.

Leeds United Service Crew — Leeds United

1974'te kuruldu. Batı Yorkshire temsilcisi Leeds United'ın namını, deplasman maçlarına seyahat etmek için kullandıkları normal yolcu otobüslerinden (Service Buses) almıştı. 1970'ler ve 80'lerde İngiltere’nin her deplasmanına kalabalık ve son derece agresif gruplarla gitmeleriyle tanındılar. Leeds kulübünün uzun yıllar süren "kötü çocuk" imajının ana mimarlarındandılar. Fakat bu firm’in adını tarihe yazan olay 28 Mayıs 1975'te Paris'te oynanan Avrupa Kupası finaliydi. Leeds, Bayern Münih'e 2-0 mağlup olurken Peter Lorimer'ın golünün iptal edilmesi tribünlerdeki taraftarları çileden çıkardı. Sahaya konserve kutuları, şişeler ve sökülen koltuklar fırlatıldı, bazı taraftarlar çitleri aşmaya çalıştı. Maç sonrasında da Paris sokaklarında dükkân vitrinleri kırılıp araçlar ateşe verildi. Bu olay, Leeds'in yıllarca Avrupa kupalarından men edilmesine yol açtı. 1985'te BBC'nin ulusal haber bülteni, Leeds'i İngiltere'nin "en kötü beş" holigan grubundan biri olarak duyurdu.

6.57 Crew — Portsmouth FC

Adını, deplasman maçlarına yetişmek için bindikleri Portsmouth-Londra Waterloo hattındaki ilk trenin kalkış saati olan 06.57'den alır. 1980'lerin en çok efsaneleşen "casual" firmalarından biri olan 6.57 Crew, konusunda birden fazla kitaba (Cass Pennant ile Rob Silvester'ın birlikte kaleme aldığı bir kitap dâhil) konu oldu. Grubun folklorundaki en renkli anekdotlardan biri, 1987 genel seçimlerinde firm’in desteklediği ve "Docker" lakabıyla bilinen bir ismin Portsmouth South seçim bölgesinde bağımsız aday olarak yarışmasıdır. Ciddi bir siyasi girişimden çok, dönemin medyasının ilgisini çeken sıra dışı bir anekdot olarak hatırlanır. Firmanın en köklü rekabeti, komşu kulüp Southampton taraftarlarıyladır.

Bu altı ismin yanında, İngiliz holiganlık tarihine adını yazdırmış onlarca başka grup daha var. Manchester United'ın, üyelerinin tamamen siyah giyinmesi nedeniyle kimi zaman "Men in Black" olarak da anılan Red Army'si; Burnley'nin, 2011'de üyelerinin toplam 32 yıl hapis cezası almasının ardından resmen dağılan Suicide Squad'ı; zirvede 700'den fazla üyeye ulaştığı söylenen Stoke City'nin Naughty Forty'si ve West Bromwich Albion'ın tıpkı Zulu Warriors gibi karma etnik yapısıyla dikkat çeken Section 5'i bunlardan yalnızca birkaçı.

English disease: İngiliz hastalığı

1980'lerde İngiliz futbolunun uluslararası itibarı ciddi biçimde zarar görmüştü. İngiltere'deki futbol şiddeti Avrupa genelinde o kadar görünür hâle gelmişti ki “English disease” (İngiliz hastalığı) ifadesi kullanılmaya başlandı. 1989'daki Hillsborough faciası (her ne kadar doğrudan holiganizmle ilgili olmasa da kalabalık kontrolü eksikliğinden kaynaklanmıştır) sonrası hazırlanan Taylor Raporu, İngiliz futbolunu kökünden değiştirdi. Stadyumların tamamen koltuklu hâle getirilmesi, yüksek çözünürlüklü kamera (CCTV) sistemlerinin kurulması, stadyum içi alkol yasağı ve mahkeme kararıyla verilen "stadyum yasağı" (banning order) sistemi, bilet fiyatlarının astronomik şekilde artması ve polis takibinin sıkılaşması şiddeti stadyumların içinden söküp attı. 1992'de kurulan Premier League ile birlikte artan bilet fiyatları ve değişen seyirci profili de bu sürece hız kattı.

Premier League'in ekonomik dönüşümü de futbolun sosyal profilini değiştirdi. Bilet fiyatlarının yükselmesi, stadyumların yeniden yapılandırılması ve futbolun giderek daha fazla küresel bir eğlence sektörüne dönüşmesi, eski “terrace” kültürünün önemli bölümünü tasfiye etti. Dolayısıyla bugün İngiliz futbolunda şiddet tamamen ortadan kalkmadı. Ancak 1970'ler ve 1980'lerdeki kitlesel, organize ve maç günü merkezli firm kültürü de aynı ölçekte mevcut değil.

Peki holiganlık gerçekten bitti mi?

Asıl ilginç soru burada başlıyor. Football firm kültürü ortadan kaybolmaktan çok biçim değiştirdi. 1970'lerde ve 1980'lerde binlerce kişinin gözünün önünde gerçekleşen tribün ve sokak çatışmalarının yerini, daha küçük grupların daha kontrollü hareket ettiği bir yapı aldı. Sosyal medya da bu dönüşümü hızlandırdı.

Bugünün futbol şiddeti, eski “terrace” döneminin kitlesel görüntülerinden farklı olabilir. Fakat rakip gruba karşı üstünlük kurma, itibar kazanma, grup kimliğini savunma ve “biz-onlar” ayrımı gibi temel psikolojik kodlar bütünüyle ortadan kalkmış değil. İngiliz futbolunun hikâyesi bu nedenle yalnızca “Holiganlık vardı, sonra polis bitirdi” şeklinde anlatılamaz.

Asıl hikâye, futbolun bir işçi sınıfı kültüründen küresel bir eğlence endüstrisine dönüşmesiyle birlikte taraftarlık biçiminin de değişmesidir. Eskinin beton tribünlerinde Stone Island montlarıyla dolaşan firm üyelerinin yerini bugün Premier League'in küresel tüketicisi almış olabilir. Fakat futbolun temel duygusu aynı kalmıştır;

Aidiyet. Rekabet. Bölge. Kimlik. Ve rakibe karşı üstün gelme arzusu. İngiliz futbolunun en karanlık mirası belki de tam burada yatıyor.