Yakın plan: Victory

1941 yılının sonbaharında, Nazi Almanyası'nın “Barbarossa Harekâtı” arkasında bıraktığı kan izleriyle doğuya doğru ilerlerken, Ukrayna'nın kalbi Kiev düşmüş; arkasında yüz binlerce savaş esiri, açlık, sefalet ve Nazi gizli polisi Gestapo’nun acımasız baskısını bırakmıştı. Sokaklarda ölüm kol geziyor, halk bir lokma ekmek bulabilmek için hayatta kalma mücadelesi veriyordu. Tam da bu zifiri karanlığın ortasında, direnişin yeşil sahalarda filizlenecek sıra dışı hikâyelerinden biri yazılmaya başlandı.

Savaştan önce Ukrayna futbolunun gururu olan Dinamo Kiev ve Lokomotiv Kiev kulüplerinin oyuncuları, işgal altındaki bu yeni düzende darmadağın olmuştu. Birçoğu esir kamplarından sağ çıkmayı başarmış ancak açlıkla yüz yüze kalmıştı. Kader, bu yetenekli sporcuları Kiev’deki 3 Nolu Ekmek Fabrikası'nda bir araya getirdi. Fabrikanın Alman müdürü ve sıkı bir futbol hayranı olan müttefiklerin yardımıyla, bu eski profesyoneller un çuvallarını taşırken yeniden bir takım olma fikrini benimsediler. Takımın ismi ise un çuvallarının arasından yükselen yeni bir başlangıcı temsil ediyordu:

FC Start

Naziler, işgal altındaki Kiev'de hayatın normale döndüğünü göstermek ve Ari ırkın üstünlüğünü propaganda etmek amacıyla yerel bir futbol ligi düzenlemeye karar verdi. FC Start, bu lige davet edildi. Çoğu yetersiz beslenen, yırtık ayakkabılarıyla ve zor şartlar altında sahaya çıkan bu Ukraynalı fırın işçileri, yüreklerindeki futbol aşkı ve halklarına umut olma arzusuyla oynamaya başladılar. Sonuç, Nazi yönetimi için tam bir şoktu. FC Start; Macar, Rumen ve Alman askerî garnizon takımlarına karşı çıktığı tüm maçlarda üstün bir başarı göstererek kazandı; rakiplerini gol yağmuruna tuttu.

İşgalcilerin canını asıl sıkan olay ise 6 Ağustos 1942'de yaşandı. FC Start, Alman Hava Kuvvetleri (Luftwaffe) pilotları ve uçaksavar subaylarından oluşan, dönemin en güçlü ve disiplinli Nazi takımı Flakelf’i sahada 5-1 gibi ezici bir skorla mağlup etti. Üstün ırk teorisi Kiev'in tozlu sahasında yerle bir olmuştu. Naziler bu aşağılanmayı hazmedemeyip; hemen üç gün sonrası için, 9 Ağustos 1942'ye bir rövanş maçı ayarladılar ve tüm şehre afişlerle duyurdular.

9 Ağustos günü Zenit Stadyumu'nda nefesler tutulmuştu. Tribünleri dolduran binlerce Kievli, süngülerin gölgesinde kendi çocuklarını desteklemek için oradaydı. Maçtan önce FC Start’ın soyunma odasına giren ve maçı da yönetecek olan bir SS subayı, oyunculara net bir dille kurallara uymalarını ve sahaya çıkarken Nazi selamı vermelerini “tavsiye” etti. Bu üstü kapalı, ölümcül bir tehditti: “Ya kaybedersiniz ya da sonuçlarına katlanırsınız.”

Ancak FC Start sahaya çıktığında başlarını dik tuttu. Nazi selamı vermek yerine, göğüslerini gererek geleneksel sporcu selamlarını haykırdılar. Maç başladığında Flakelf oyuncuları, hakemin de göz yummasıyla inanılmaz sert ve acımasız bir oyun sergiledi; hatta bir pozisyonda FC Start’ın kalecisi Nikolai Trusevich kafasına aldığı darbeyle yerde baygın kaldı. Ancak Ukraynalıların geri adım atmaya niyeti yoktu. Muazzam bir teknik ve dirençle maçı çevirmeyi başardılar. İlk yarıyı önde kapattılar. İkinci yarıda sergilenen muhteşem futbolla maç 5-3 FC Start’ın galibiyetiyle tescillendi. Maçın son anlarında Ukraynalı savunma oyuncusu Alexei Klimenko'nun, Alman kaleciyi de çalımlayıp topu kaleye vurmak yerine centilmence orta sahaya doğru geri fırlatması, sahadaki onur mücadelesinin en dramatik zirvesiydi.

Savaş sonrası Sovyet propagandası, oyuncuların maç biter bitmez kurşuna dizildiğini iddia eden trajik bir mit yaratsa da tarihin gerçek notları çok daha sinsi ve yavaş ilerleyen bir trajediye işaret eder. Maçtan hemen sonra oyuncular fırına dönüp ekmek üretmeye devam ettiler. Ancak bu büyük zaferden dokuz gün sonra, Gestapo fabrikaya baskın düzenledi. Eski Dinamo Kiev oyuncularının Sovyet gizli servisi (NKVD) ile olan geçmiş bağları bahane edilerek 14 futbolcu tutuklandı ve toplama kamplarına gönderildi.

İşkenceler altında ilk hayatını kaybeden Nikolai Korotkykh oldu. Ertesi yıl, 1943'ün soğuk bir Şubat gününde ise Syrets toplama kampında çıkan bir isyanın ardından, kaleci Nikolai Trusevich, dev cüsseli forvet Ivan Kuzmenko ve centilmen savunmacı Alexei Klimenko, Nazi kurşunlarıyla katledildi.

FC Start’ın hikâyesi, skorbordda 5-3 biten sıradan bir doksan dakikanın çok ötesindeydi. O gün Zenit Stadyumu'nda çalınan düdük sesi, faşizmin silahlarına ve baskısına karşı sporun, onur ve özgürlük için isyan sesi olmuştu. Bıraktığı miras ise sıra dışı bir film için ilham olacaktı:

Victory (1981)

1980'lerin hemen başında, Hollywood stüdyolarının küresel pazarı ele geçirmek için büyük bütçeli ve hibrit janrlı projelere yöneldiği bir dönemde, sinema tarihinin ilginç prodüksiyonlarından birinin daha temelleri atılıyordu. Yapım şirketi Lorimar Productions, Naziler karşısında büyük bir onur mücadelesi veren FC Start’ın hikâyesinden esinlenen 1962 yapımı Macar klasiği Két félidő a pokolban (Cehennemde İki Devre) filminin telif haklarını satın aldığında, ellerinde sıradan bir senaryo taslağının ötesinde, lojistik açıdan çözülmesi neredeyse imkânsız bir denklemler yumağı vardı. Yapımcılar Garry Marshall ve Freddie Fields, sinema tarihinin en nevihahsına münhasır projesini hayata geçirmek için yola çıktıklarında, hikâyeyi ticari bir blockbuster formatına sokacak sinematografik bir mühendisliğin de fitilini ateşlemiş oldular. Amerikan seyircisinin o dönem yabancı olduğu futbol sporunu satabilmek için senaryoya “Amerikalı kaleci Robert Hatch” karakteri eklendi ve bu rol, dönemin gişe canavarı Sylvester Stallone’a teslim edildi. Sanatsal prestij ve teknik deha dengesini kurmak için ise yönetmen koltuğuna, The Maltese Falcon ve Moby Dick gibi dev yapımlarla sinema tarihine adını altın harflerle yazdırmış, kara filmlerin (film noir) efsanevi yönetmeni John Huston oturtuldu. Huston için bu film, kariyerinin son döneminde imza atacağı en büyük lojistik ve teknik meydan okumaydı. Huston, Kiev’deki o hüzünlü ve trajik sonu, II. Dünya Savaşı’nın işgal altındaki Paris’inde geçen, Hollywood tarzı görkemli ve ilham verici bir kurtuluş öyküsüne dönüştürmeyi amaçlıyordu.

Filmin senaryosu, müttefik savaş esirlerinin tutulduğu bir toplama kampında filizleniyordu. Eski bir İngiliz futbolcu olan Yüzbaşı John Colby liderliğindeki müttefik esirler, Nazi subaylarının propaganda amacıyla düzenlediği bir futbol maçı teklifini kabul ederler. Maç, işgal altındaki Paris’in Colombes Stadyumu’nda, Nazi Almanya’sının elit millî takımı ile müttefik esirlerin karması arasında oynanacaktır. Ancak esir kampından tünel kazarak kaçma planları yapan Amerikalı Yüzbaşı Robert Hatch takıma kaleci olarak dâhil olduğunda, bu yeşil saha mücadelesi aynı zamanda büyük ve riskli bir firar planına ev sahipliği yapmaya başlar.

Filmin kast aşaması, tam anlamıyla bir departmanlar arası diplomasi ve mühendislik harikası olarak tarihe geçti. Yapım ekibi üç farklı disiplinden gelen insanları tek bir potada eritmek zorundaydı. Michael Caine ve Max von Sydow gibi dramatik ağırlığı olan aktörler, Sylvester Stallone gibi fiziksel aksiyon figürleri ve Pelé, Bobby Moore, Osvaldo Ardiles gibi yeşil sahaların dahi futbolcularını canlandırıyordu. Bu kozmopolit kadroyu bir araya getirmek, çekim takvimlerini ayarlamak ve egoları yönetmek büyük bir sorundu.

Çekimler başladığında stüdyonun karşısına çıkan en büyük teknik engel, o güne kadar dünya sinemasında futbol sahnelerinin hep statik, ruhsuz ve geniş açılarla çekilmiş olmasıydı; sinema endüstrisi futbolun o yüksek ritmini ve hızını perdeye aktaracak teknik bir formül bulamamıştı. İşte bu noktada görüntü yönetmeni Gerry Fisher ve spor koreografilerini üstlenen futbolun kralı Pelé devreye girdi. Fisher, futbol sahnelerinde statik kameraları tamamen terk ederek stadyumun farklı köşelerine, kale arkalarına ve hatta saha içine yerleştirilen 5 farklı kamera ile eş zamanlı çoklu kamera (multi-cam) sistemini kurdu. Kameralar artık pozisyonu uzaktan izlemiyor, oyuncularla ve topla birlikte sahada koşuyordu. Pelé’nin filmdeki meşhur rövaşata sahnesi, bu hareketli kameraların açısı, ışığın optik kırılması ve yüksek hızlı (high-speed) kameraların saniyedeki kare sayısının milimetrik hesabı sayesinde tek bir tekrarda, kusursuz bir yavaş çekimle (slow-motion) sinema tarihine kazındı.

Aktörler futbol oynamayı, futbol efsaneleri ise rol yapmayı öğrenmeye çalışırken, set arkası tarihe geçecek anekdotlarla dolup taşıyordu. Popülaritesinin zirvesindeki Stallone, golü atan kahraman olmak istese de Avrupalı ve Güney Amerikalı futbolcuların “Bir Amerikalının gol atması inandırıcı olmaz” itirazıyla kaleye geçmeye ikna edilmişti. Hatta Stallone, bir antrenmanda Pelé’nin şutunu kurtarmaya çalışırken parmağını kırmış ve futbolun kralının şut gücü karşısında şaşkınlığını gizleyememişti.

Bu devasa teknik operasyonun görsel arka planını inşa etmek ise prodüksiyon tasarımcısı Tony Masters’a düşmüştü. Dönemin politik iklimi ve bütçe sınırları nedeniyle çekimler Fransa yerine Macaristan’da yapıldı. Masters ve ekibi, Budapeşte yakınlarında II. Dünya Savaşı döneminin aslına tamamen sadık kalan, ahşap kuleleri ve dikenli telleriyle klostrofobik bir esir kampı platosu inşa etti. Maç sahneleri için ise modern aydınlatma kuleleri olmayan, 1940'ların ahşap tribün mimarisini aynen koruyan tarihi MTK Stadyumu (Hidegkuti Nándor Stadyumu) seçildi. Tasarım ekibi stadyumu devasa Nazi bayrakları, propaganda dövizleri ve dönemin dönem reklamlarıyla kaplayarak kusursuz bir tarihsel doku yarattı. Dönemin parasıyla 10 milyon dolar gibi çok ciddi bir bütçeyle tamamlanan ve dünya çapında 27 milyon doları aşan bir gişe hasılatı elde eden Victory, sinema endüstrisinde kalıcı bir sektörel etki bıraktı. Film, spor sinemasında "mahkûmlar gardiyanlara karşı" formülünü küresel ölçekte popülerleştirmekle kalmadı; teknik yenilikleri, çoklu kamera kullanımı ve spor müsabakalarını bir aksiyon sekansı gibi kurgulama tekniğiyle, kendisinden sonra gelen Mean Machine (2001) ve The Longest Yard (2005) gibi modern spor-drama yapımlarının tamamına teknik bir el kitabı ve aşılması zor bir sinematografik şablon armağan etti.

Victory, Kiev'de hayatını kaybeden FC Start oyuncularının kaderini paylaşmayan, mutlu sonla biten bir Hollywood masalı gibi görünse de aslında onların hatırasına dikilmiş görkemli sinematik bir anıt olarak tarihteki yerini aldı. Film, üzerinden onlarca yıl geçse bile popüler kültürdeki gücünü kaybetmeyen; sporun, dayanışmanın ve özgürlüğün, tanklardan, tüfeklerden ve faşizmin propagandasından çok daha güçlü olduğunu tüm dünyaya ilan eden bir klasik olarak anılmaya devam ediyor.

Kaynakça

Kevin E. Simpson. “Soccer under the Swastika: Stories of Survival and Resistance during the Holocaust”. Rowman & Littlefield, 2016.

Karel C. Berkhoff. “Harvest of Despair: Life and Death in Ukraine under Nazi Rule”. Belknap Press, 2008.

Andy Dougan. “Dynamo: Defending the Honour of Kiev”. Harpercollins Pub Ltd, 2002.

John McCarty. “The Films of John Huston”. Citadel Press, 1987.

Zoltán Fábri. “Két félidő a pokolban”. Hunnia Filmgyár, 1961.

John Huston. “Victory”. Paramount Pictures, 1981.