Türklerin ilk büyük millî şairi: Mehmet Emin Yurdakul

“Ben bir Türk'üm dinim, cinsim uludur
Sinem, özüm ateş ile doludur
İnsan olan vatanının kuludur
Türk evlâdı evde durmaz, giderim.

Bu topraklar ecdâdımın ocağı
Evim köyüm hep bu yurdun bucağı
İşte vatan! İşte Tanrı kucağı!
Ata yurdun evlât bulmaz, giderim.”

Yukarıdaki şiir Mehmet Emin Yurdakul’un Cenge Giderken adlı şiirinden alıntılandı. Biraz da kendisini tanıyalım.

Mehmet Emin Yurdakul 13 Mayıs 1869’da İstanbul’un Beşiktaş ilçesinde doğdu. Babası Zekeriya köyü halkından balıkçı Sâlih Reis, annesi Bulgaristan göçmenlerinden Körükçü Mehmed Ağa’nın kızı Emine Hanım’dır. Sıbyan mektebinden sonra Beşiktaş Askerî Rüşdiyesi’ne girdi. Burayı bitirince bir süre Mülkiye İdâdîsi’ne devam ettiyse de 1887’de mektepten ayrıldı. Maaşsız kâtip olarak Sadâret Dairesi Evrak Kalemi’nde çalışmaya başladı. 1889’da Mekteb-i Hukuk’a kaydoldu; iki yıl kadar sonra buradan da ayrılmak zorunda kaldı. Bu tarihten itibaren edebiyat ve şiirle daha yakından ilgilendi. 1892’de, ruh asaletinin soy asaletinden üstün olduğunu anlattığı Fazilet ve Asalet adlı kitabı dolayısıyla Sadrazam Cevat Paşa’nın tavsiyesi üzerine Rüsûmat İdaresi’ne önce memur, ardından evrak müdürü tayin edildi. 1892’de İstanbul’a gelen Cemâleddîn-i Efgānî’nin sohbetlerine katıldı, bazı fikirlerinden istifade etti. 1897 Osmanlı-Yunan Muharebesi sırasında aralarında Anadolu’dan Bir Ses yahut Cenge Giderken adlı şiirin de bulunduğu, hece vezni ve sade bir Türkçe ile şiirler yazmaya başladı. Millî duyguları herkesin kolayca anlayabileceği bir dille ifade ettiği şiirleri devrin edebiyat çevrelerinde büyük ilgi gördü. 1898’de bu şiirlerini Recâizâde Mahmud Ekrem, Abdülhak Hâmid (Tarhan), Şemseddin Sâmi, Rıza Tevfik (Bölükbaşı), Fazlı Necib’in takrizleri ve saray ressamı Zonaro’nun resimleriyle birlikte Türkçe Şiirler adıyla kitap hâlinde yayımladı.

1907’de İttihat ve Terakkî Cemiyeti’ne girdi, aynı yıl Erzurum Rüsûmat nâzırlığına tayin edildi. 1908’de II. Meşrutiyet’in ilanından sonra görevi Trabzon’a alındı. 31 Mart Olayı’nın ardından Bahriye Nezâreti müsteşarlığına getirildi; Ekim 1909’da Hicaz valisi oldu. Ancak Mekke Emîri Şerîf Hüseyin’le anlaşmazlığa düşünce görevi Sivas valiliğine nakledildi (Mayıs 1910). Sağlık sebepleri yüzünden bir süre sonra istifa edip İstanbul’a döndü (Ocak 1911). Resmî kuruluşu bir yıl sonra gerçekleşen ancak fiilen Temmuz 1911’de kurulan Türk Ocağı derneğinin geçici idare heyeti başkanlığına seçildi. Ağustos 1911’de Erzurum vali vekilliğine getirildi ve ertesi yıl emekliye ayrıldı. 1913’te Musul’dan mebus seçildi. 17 Aralık 1914’te “Türkler’in ilk büyük millî şairi” tanıtımıyla Türk Ocağı tarafından adına büyük bir tören düzenlendi. Çanakkale savaşları sırasında kurulan İstanbul Hey’et-i Edebiyyesi ile birlikte savaş alanına gitti ve askerin maneviyatını yükselten konuşmalar yaptı. Mütarekenin ardından İstanbul’un işgali üzerine bazı arkadaşlarıyla birlikte Ankara’ya gitti (Nisan 1921). Millî Mücadele devam ederken halka ve orduya moral verici konuşmalar yapmak için Mehmed Âkif (Ersoy) ve Sâmih Rifat’la birlikte Anadolu’ya gönderildi. Cumhuriyet’in ilanı üzerine Şarkîkarahisar (1923) ve Şebinkarahisar’dan (1927) mebus seçildi. 1930’da kurulan Serbest Cumhuriyet Fırkası’na katıldı. Daha sonra Urfa (1932) ve İstanbul’dan (1943) milletvekili seçildi. 14 Ocak 1944’te vefat etti ve Zincirlikuyu Asrî Mezarlığı’na defnedildi. [1]

Anadolu’yla bütünleşen bir şair

Birçok insanı çeşitli ümitsizliklere düşürebilecek önemli talihsizlikler Mehmet Emin’i “millî şair” olmaya iten çok güzel tesadüfler olarak bir araya geldi. Bir fakir çocuğu olarak halkın içinde yaşaması ona halkın çilesini tanıttı ve yaşattı. Düzenli ve iyi bir tahsil göremeyişi, onu çağdaşları olan Servet-i Fünun'cularla aynı gayede kalem kullanmaktan alıkoydu sayılır. Çok iyi öğretmenlerin talebesi olamayışı da edebiyat otoriteleriyle yakından tanışıyor olmayışı da bu güzel tesadüf halkalarındandır. 1888 yılında yaptığı evlilik ise ona Anadolu Türklüğünü içinden tanıma fırsatını doğuran tesadüf halkalarının en büyüğü olarak görülür. Anasından öğrendiği güzel İstanbul Türkçesinin üstüne evlendikten sonra karısının ağzındaki Anadolu Türkçesini katarak bu dilden ve karısının asil ruhunun pınarından Türklük aşkını kana kana içti. Altı defa yarım yıl, üç defa tüm yıl olmak üzere hayatının altı yılını Şebinkarahisar' da dopdolu· yaşadı. Şebinkarahisar dağlarını, bağlarını, pınarlarını gezdi; köylüleriyle görüştü, tanıştı, şairleriyle sohbet etti. İstanbul'dayken nispeten dışardan tanıdığı, biraz da karışık ve büyük şehirli olan Türk halkını Şebinkarahisar dolayısıyla gerçek manada ve saf şekliyle tanıdı; onlarla iç içe yaşadı. Türk köylüsünün yoksulluğuna fakirliğine, birçok evladı dahil olmak üzere her şeyini kaybetmiş olmasına ve ismi konulmamış sayısız çilelerine rağmen hâlâ ruh zenginliğini, ruh asaletini ve imanını canlı tutuğunu; köylü kadınların muhannete muhtaç olmamak gayesiyle aş için tarlalardan ot toplayarak bu asaleti koruduklarını bizzat Şebinkarahisar'a geliş gidişlerinde görüyor, kendi ruhuyla bütünleştiriyordu. Anasından sonra, Şebinkarahisarlı karısı onun indinde asil Türk kadının bir nevi sembolü, bir temsilcisi olmuştu. Memleketi de ekip biçen, üreten, doğuran ve yetiştiren bu insanlar ayakta tutuyordu; öyleyse bu insanlar mukaddes sayılacak bir makama oturtulmalı ve onların hukuku korunmalıydı. [2]

Mehmet Emin, Türk halk kültürünün ve zevkinin tüm inceliklerini teneffüs eden sosyal bir çevre içinde büyüdü. Kendisi bu hususu 75. yaş gününde Eminönü Halkevi'nde onuruna düzenlenmiş bir jübile münasebetiyle İsmail Hakkı Baltacıoğlu’na şu cümlelerle ifade etmişti: “Ben halk çocuğuyum. Halk evladı bir ana ile babanın kucağında büyüdüm. Atalardan kalma halk öğütleriyle, halk ninnileriyle çocukluğumu geçirdim.” “…Biraz yetişkin çağa geldiğim vakit bu halkı çok acıklı bir hâlde gördüm" diyerek içinde yetiştiği ortamı ve inkıraz devrinin özelliklerini ifadelerine yansıtıyordu.

1893 yılı Mehmet Emin'in Gümrük Müdürlüğü’ne geliş tarihi olmakla birlikte aynı zamanda onun fikirlerinin, heyecanlarının ve ideallerinin sistemleşip bir ekol hâline gelmesini sağlayacak olan Cemaleddin Afgani ile de tanışma zamanıdır. Türk-İslam dünyasında ve Avrupa'da oldukça şöhretli bir fikir, ideal ve mücadele adamı olan Afgani, İslam milletlerinde milliyetçiliğin uyandırılması gerektiğine inanır. Tüm Müslümanların Osmanlı Devleti etrafında Büyük İslam Birliği’ne vücut vermesi gerektiğine inanan Afgani, millîleşme ve milletleşmenin önemi üzerinde dururken “ümmet” kavramının “milletin” bir üst çatısı olması gerektiğini vurgular. Fakat esas olan her İslam toplumunun milletleşerek millî bir bilinci taşımış olmasıdır. Afgani’yi kendine rehber olarak gören ve sık sık ziyaretine giden Mehmet Emin, Afgani’nin kendi üzerindeki etkisini şöyle açıklar: “Beni o yoğurmuştur. Eğer ruhların ebediyet ve layemutiyyeti (ölümsüzlüğü) varsa derim ki o, etlerini, kemiklerini Maçka Mezarlığı’nın topraklarına bırakmış ise ruhunu da bana yadigâr etmiştir. Cemaleddin’in ruhu ben de yaşıyor.” Mehmet Emin'e göre Cemaleddin Afgani sohbetlerine katılanlara kararlılık, kalp kuvveti, sözünde durmak, fedakârlık, ölümden korkmamak gibi ruhi ve ahlaki esaslar telkin ederdi. Ayrıca İslam toplumlarının zafiyetlerine dikkat çekerek milleti kalkındırmak, yükseltmek, esaretten kurtarıp hürriyet, medeniyet ve hâkimiyete ulaştırmak gerektiğini etkili bir dille anlattı. Millî şair, Şeyh Cemaleddin Afgani’nin tüm İslam âlemi için olan reçetesini Türk milletine uyarlayarak millî dil ve edebiyat ihtiyacının önemini, hürriyetsizliğin ve medeniyetçe geri kalmışlığın acısını tüm benliğinde hissetti. [3]

Şiirde halkın ve Anadolu’nun sesi

Mehmet Emin’in şiirlerinin, Servet-i Fünun’un çok büyük bir sanat hareketi olarak ulaştığı “edebî olma” ve “estetik” yapısının yanı başında, tutunmasının sırlarından biri de şüphesiz, içinde bulunduğu çevre şartlarının rolü kadar, bizim insanımızı ve bizim coğrafyamızı terennüm etmesidir. Şiir sanatının birçok hususlarını yerine getirmezse de onun başlattığı bu anlayış ve kavrayışla sanat yönünden de çok kuvvetli ürünler, daha sonraki yıllarda ortaya konuldu. Millî Mücadele’nin havasıyla, birçok Türk aydını Anadolu’ya geçince, Anadolu insanının ve coğrafyasının acı gerçeğiyle karşılaştılar. Bu devrenin bütün edebî mahsulleri bu karşılaşmanın “şoku” ile doludur. Bu bakımdan lirizm doludur. Okuyanda büyük bir edebî heyecan uyandırırlar. Bundan da “estetik bir zevk” doğar.

Mehmet Emin, gayesini ve gideceği yolu çok iyi idrak etmiş bir aydınımızdır: “Benim kanaatimce şiir, güzellik için olmakla birlikte, iyilik içindir de. Onun sazı, tabiatı, aşkı, dile getirmek olduğu kadar, insanlığın elemlerini de dile getirmekle vazifelidir… Bana gelince; benim yaradılışım, aldığım terbiye içinde bulunduğum çevre ve zamanım beni bunların ikincisine taraftar etmiştir. Yani ben daha ziyade elemlerin, acıların ve çaresizlerin şiirini duyurmak istedim.” Bu sözler onun sanatının tamamıyla, sosyal fayda prensipleri sınırları içinde yürüyeceğini, açıkça ortaya koyar.

Mehmet Emin’de görülen en büyük aksaklık, halk dilini ve halk veznini kullandığı hâlde, ananevi Türk halk şiirinin sesini kavramamış olmasındaydı. Gerçekten bu şair; halk edebiyatının millî bir ses ve millî bir zevk ürünü olan vezinlerini kullanmıyor, hece veznini sadece parmak hesabı olarak görüyordu. Mehmet Emin “halkçılık”, “milliyetçilik”, “insaniyetçilik” prensiplerine muhteva bakımından tamamıyla bağlı kalırken, devrin aydınlarını da bu vadide düşünmeye ve eser vermeye çağırıyordu. Anadolu insanını tanımak, onlarla ilgilenmek, bu dönemin aydınlarınca henüz farkına varılmayan gerçeklerdi. [4]

Notlar

[1] Abdullah Uçman, Mehmet Emin Yurdakul, TDV İslâm Ansiklopedisi, 2013, İstanbul, 43. cilt, s. 613.

[2] Ali Atalay, Mehmet Emin Yurdakul (1869-1944)'un Şiirlerinde Anadolu ve Türk Kadını, editör: Ali Çelik, Şebinkarahisar I. Tarih ve Kültür Sempozyumu, 30 Haziran - 1 Temmuz 2000 -Bildiriler-, İstanbul: Şebinkarahisar Belediyesi, 2000, s. 397-398.

[3] Adnan Gül, Ümmetten Millet Bilincine Geçiş Sürecinde Türkçe ve Türklüğün Mimarı: Mehmet Emin Yurdakul (1869-1944), Türk Yurdu, Ankara: Türk Ocakları Genel Merkezi, 2011, cilt: XXXI, sayı: 281, s. 110-111.

[4] Ali Bulut, Mehmet Emin Yurdakul, Milli Kültür, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı [Kültür Bakanlığı], 1984, sayı: 47, s. 22-23