Sahnede bir usta: Sadri Alışık

Türk tiyatro ve sinema tarihinin en derinlikli figürlerinden biriydi Sadri Alışık. Toplumun saklı kalmış hüzünlerini, kırgınlıklarını ve neşesini perdeye (hem tiyatro perdesine hem beyaz perdeye, sinemaya) taşıyan eşsiz bir yetenekti. Oyunculuğundaki kendine has nüanslar; sokaktaki insanın yaşadıklarından izler taşıyor; ustalıkla ve samimiyetle bu izleri seyircisine bazen kahkahalar bazense gözyaşlarıyla seyircisinde karşılık buluyordu; büyük bir sevgiyle…

Bu başarısı hem iyi bir gözlemci hem de geleneksel temaşa sanatlarının mirasını modern sinemanın imkanlarıyla harmanlamadaki becerisinde gizliydi. Dolayısıyla oynadığı oyunlar ve filmlerdeki karakterleriyle Alışık, Türkiye’nin sosyolojik dönüşüm evrelerini de perdeye yansıtıyor; ardında bıraktığı miras sosyolojik bir arşiv gibi tarihe kazınıyordu. Peki, yüzlerce tiyatro oyunu ve 200’ü aşkın filmleriyle Sadri Alışık’ı ne kadar tanıyoruz?

Haydi gelin, birlikte usta oyuncu Sadri Alışık’ın Beykoz’un Arnavut kaldırımlı sokaklarından Yeşilçam’ın zirvesine uzanan çok katmanlı yaşamını mercek altına alalım. Çocukluğumuzdan kalan filmlerin, sanat dünyasında bıraktığı izlerin ve mirasın ışığında; usta sanatçının hayatına, kariyerine, tiyatro sahnelerindeki eşsiz disiplini ve sinemada ölümsüzleştirdiği efsanevi karakterlere bakalım.

Bir sanat çınarının kökleri ve dalları

5 Nisan 1925 tarihinde İstanbul’da dünyaya gelen Sadri Alışık, çocukluk ve ilk gençlik yıllarını dönemin kültürel mozaiğini en iyi yansıtan semtlerden biri olan Beykoz’da geçirmişti. Tiyatroya ilgisi henüz çocukken başlamış; okul piyeslerinde aldığı ilk rollerle belli ki bu aşkın nüvelerini daha küçük yaştayken hissetmişti. Beykoz Ortaokulu’ndan (bugünkü ismiyle Ziya Ünsel İlköğretim Okulu) mezun olduktan sonra İstanbul Erkek Lisesi’ne başlamış, buradaki aldığı eğitim, onun entelektüel altyapısının temellerini atmıştı. Cumhuriyet’in ilk yıllarının getirdiği modernleşme rüzgârı ise elbette sanatçı kimliğini doğrudan beslemişti. O yıllarda Cağaloğlu Halkevi’nde tiyatro dersleri almıştı, hatta Ankara Devlet Konservatuarı sınavına girerek başarıyla buraya girmeye hak kazandı. Fakat gözlerinin miyop olması sebebiyle kaydını yapamayıp halkevinde tiyatro sevdasına devam etti. Tabii lise sıralarında alevlenen bu sanat ateşi, sadece oyunculukla sınırlı kalmadı; sanatın görsel ve estetik boyutlarına da derin bir ilgi duymaya başladı.

Sanatın çok disiplinli yapısına olan sarsılmaz inancı, onu Güzel Sanatlar Akademisi Resim Bölümü’ne yönlendirdi. Burada aldığı akademik eğitim, ileriki yıllarda sahne ve kamera önündeki duruşuna, karakter yaratımındaki detaycılığına ve mimiklerini adeta bir tuval gibi kullanmasına eşsiz bir zenginlik kattığı muhakkaktı. Resim sanatının getirdiği vizyon ile tiyatronun dinamizmini aynı potada eritmeyi başaran Alışık, bu sayede derinlikli karakterler inşa edebilme yetisi kazandı.

Kariyerine başlangıç ve ilk sahne tozu

Sadri Alışık’ın profesyonel sanat yaşamından önceki amatör dönemi, aslında onun sahneye olan tutkulu bağlılığının ilk güçlü işaretlerini taşımaktaydı. Ortaokul ve lise yıllarında okul temsillerinde görev alarak yeteneğini sınamış, arkadaşlarıyla kendi imkânlarıyla oyunlar sahneye koymuştu. Özellikle Molière gibi klasik tiyatro yazarlarının eserlerini henüz genç yaşta okul sahnelerine taşıyarak dramaturji ve karakter analizi gibi konularda kendi kendini yetiştirmiş; bu hevesli ve amatör ruh, onun tüm kariyeri boyunca koruduğu enerjinin kaynağı olmuştu.

Ama sahne tozunu profesyonel anlamda ilk kez yuttuğu yer, 1943 yılında adım attığı Raşit Rıza Tiyatrosu oldu. Bu sahne, modern Türk tiyatrosunun Osmanlı’ya uzanan köklerinden biri,  Raşit Rıza Samako’nun idaresindeydi. Cumhuriyet döneminde, 1920’de Darülbedayi’den ayrılan Raşit Rıza; 1950’de yeniden İstanbul Şehir Tiyatrosu’na dönene kadar kendi ismini verdiği tiyatro topluluğunda hem yönetmenlik hem de oyunculuk yapıyor, Sadri Alışık gibi pek çok genç tiyatrocu yetiştiriyordu. Keza dönemin tiyatro ekosistemi, ustadan çırağa geçen katı ama son derece besleyici bir geleneğe sahipti. Alışık, bu disiplinli ortamda kendini var etmiş, dönemin usta isimlerinden feyz almış ve tiyatro sahnesinin gerektirdiği fiziksel, ruhsal kondisyonu inşa etmişti. Sahnede canlandırdığı her irili ufaklı rol, onun oyunculuk kumaşının ilmek ilmek dokunmasını ve ustalaşmasını sağladı.

Tiyatro sahnesindeki bu benzersiz ışıltısı çok geçmeden sinema dünyasının da dikkatini çekti ve kaderini değiştiren o büyük teklif geldi. Dönemin yenilikçi yönetmenlerinden Faruk Kenç, halkevindeki bir temsilde izleyip hayran kaldığı bu genç yeteneği, 1944 yapımı "Günahsızlar" filmi için başrole seçmişti. Bu rolle beyaz perdede parladığında henüz 19 yaşındaydı. Kimsesiz bir kıza yardım eden fedakâr bir balıkçıyı canlandırdığı bu ilk sinema deneyimi, Sadri Alışık’ın beyazperdedeki uzun ve görkemli yolculuğunun resmî başlangıcı oldu; sahneden kameraya uzanan sarsılmaz köprü, bu filmle kuruldu.

Yükselişe geçen oyunculuk kariyeri

İlk sinema deneyiminin ardından 1949’da “Fato / Ya İstiklal Ya Ölüm”, 1950’de “İstanbul Geceleri” gibi filmlerde rol almış; o esnada da 1951’de Muhsin Ertuğrul tarafından yeni kurulmuş olan Küçük Sahne’de tiyatroya devam etmişti. Nevin Akkaya, Lale Oraloğlu, Çolpan İlhan, Münir Özkul, Mücap Ofluoğlu, Haldun Dormen ve Kâmran Yüce ile aynı sahneyi paylaşmış, onlarca oyunu birlikte temsil etmişlerdi. Tabii aynı yıl “Allah’a Ismarladık”, “Hürriyet Şarkısı”, “İstanbul Çiçekleri”, “Kendini Kurtaran Şehir”, “Tanrı Şahidimdir”, “Vatan ve Namık Kemal” filmleri peş peşe gelmiş; sonraki yıllarda da sinema kariyeri hızını arttırarak yükselişe geçmişti. “İki Süngü Arasında” (1952), “Yavuz Sultan Selim Ağlıyor” (1952), “Halıcı Kız” (1953), “Soygun” (1953), “Suçlu Benim” (1953), “Battal Gazi Geliyor” (1955), “Beyaz Şehir” (1955), “Izdırap Şarkısı” (1955), “Beş Hasta Var” (1956), “Kahpenin Aşkı” (1957), “Altın Kafes” (1958), “Duvaklı Göl” (1958), “İftira” (1958), “İstanbul Macerası” (1958) o dönemde rol aldığı filmlerdi.

Zaman ilerlerken ve bu filmler çekilirken Küçük Sahne’den ayrılmış; Karaca, Site, Oda, Kent Oyuncuları ve Oraloğlu tiyatrolarında pek çok oyunda rol almıştı. Zaten 1958’de Devlet Tiyatrosu Genel Müdürlüğü’nden alınan Muhsin Ertuğrul, yine Devlet Tiyatrosu’ndan ayrılan Yıldız Kenter ve Müşfik Kenter bir araya gelmiş, Kent Oyuncuları’nı kurmuşlardı. Bu topluluk aynı zamanda Muammer Karaca Tiyatrosu ile birlikte de çalıştığı için ekoller birbiriyle etkileşim içerisinde eserleri sahnelemeye devam etmişlerdi. Dolayısıyla kadroda çok bir değişiklik olmadan Sadri Alışık bu topluluklarda da bulunmuş, Türk tiyatrosunun büyük isimleriyle aynı sahneyi paylaşmıştı.

50’li yılların bu son yıllarında başrolde oynadığı ve bir sokak şarkıcısını canlandırdığı, bir Metin Erksan filmi olan “Hicran Yarası” (1959) en çok izlenen filmlerinden biri oldu. Aynı yıl, Kurtuluş Savaşı’nı anlatan Osman F. Seden imzalı “Düşman Yolları Kesti” ve Nejat Saydam’ın yönetmenliğini yaptığı “Kalpaklılar” filmlerinde birbirinden zıt karakterlere can verdi. 1959 yapımı Lütfi Akad’ın yönetmenliğindeki “Zümrüt” filminde oynadığı “Doktor Fuat” rolüyse ise Gazeteciler Cemiyeti Türk Film Festivali’nde “En İyi Erkek Oyuncu” ödülünü kazandı. Yine aynı yıl başrolleri Çolpan İlhan ile paylaştığı, Atilla İlhan’ın kaleminden çıkan Lütfi Akad filmi “Yalnızlar Rıhtımı”nda “Kaptan Rıdcan”ı canlandırdı. Kaptan Rıdvan ile Güner’in aşkı, gerçekte de büyümekteydi ve nihayet o yıl, Çolpan İlhan ile Sadri Alışık evlendiler. Ertesi sene de oğulları Kerem Alışık dünyaya geldi.

Filmleri ve sinemadaki ölümsüz karakterleri

1960’lardan itibaren rol aldığı karakter dünyası daha da çeşitlenmeye başladı. 1961’de Nejat Saydam’ın yönetmen koltuğuna oturduğu, Ayhan Işık ve Belgin Doruk’un da rol aldığı “Küçük Hanımefendi” filminde Sadri Alışık, oynadığı “Bülent Soysal” karakteriyle sinema dünyasında bir yıldız olarak parlamıştı artık. Filmin başarısı üzerine serinin diğer filmleri çekildi ve Alışık’ın oynadığı Bülent karakterine daha fazla yer verildi devam filmlerinde (“Küçük Hanım Avrupa’da”, 1962; “Küçük Hanımın Kısmeti”, 1962; “Küçük Hanımın Şoförü”, 1962) …

Tabii Sadri Alışık sinemasının şüphesiz en ikonik figürü, ilk kez 1963 yapımı "Helal Olsun Ali Abi" filminde küçük bir rol olarak ortaya çıkan ancak halkın muazzam ilgisiyle devleşen Turist Ömer karakteriydi. Yönetmen Hulki Saner’in yarattığı bu tipleme, Alışık’ın yaratıcı dehasıyla ete kemiğe bürünmüş; çarpık kentleşmenin, değişen ekonomik dengelerin ortasında kendi doğrularıyla ayakta kalmaya çalışan, umursamaz ama altın kalpli mahalle delikanlısının kalıcı sembolü oldu. Hulki Saner’in amcası Rasih Bey’den esinlenerek yarattığı bu karakter, Sadri Alışık’ın elinde iyice yoğruldu. Alışık, karakterine asker arkadaşından ilham aldığı çarpık el selamını katarak ve kendi gözlemlerini de rolüne işleyerek onu unutulmaz bir figür hâline getirdi. Filmin başarısı ve karakterin gücü başka filmlerin ve projelerin de önünü açtı. Önce 1964’te “Ayşecik” filmlerinde Turist Ömer’i görmeye başladık; “Ayşecik Cimcime Hanım”, “Ayşecik Çıtı Pıtı Kız” filmleri gişede büyük başarı aldı; seyirciden gelen bu beğeni Turist Ömer serilerini beraberinde getirdi. Aynı yıl, Alışık’ın başrolde olduğu Hulki Saner imzalı “Turist Ömer” filmi, yeni bir serinin başlangıcı oldu. Bu filmle birlikte 10 yıl içinde 7 film Turist Ömer özelinde çekildi. Böylelikle uzaydan Almanya'ya kadar pek çok serüvene atılan Turist Ömer, aslında hızla dönüşen bir ülkede aidiyet arayan halkın tebessüm eden yüzü olarak belleklere kazındı. Tabii ki aynı zamanlara denk gelen 1964 yapımı “Avare” filmini de unutmamak gerek. Aslında 1951 yapımı bir Hint filmi olan “Aware”nin uyarlaması olan bu eser, Sadri Alışık ile neredeyse özdeşleşen bir karakter ortaya koydu. İkonlaşan pek çok karakterine, biri daha eklendi.

Alışık’ın toplumsal eleştiriyi ve kara mizahı doruk noktasına taşıdığı bir diğer başyapıtı ise 1965 yapımı "Şaka ile Karışık" filminde hayat verdiği Ofsayt Osman karakteriydi. Hayatın hiçbir alanında tutunamayan, dürüstlüğü ve saflığı yüzünden sürekli kaybeden bu karakterin, filmin finalinde mahkeme salonunda attığı "Bu da mı gol değil hâkim bey?" haykırışı, basit bir sinema repliğinin çok ötesine geçmişti. Bu feryat; sınıfsal eşitsizliğe, adaletsizliğe ve kaybedenlerin yazgısına isyan eden, Türkiye sosyolojisinin perdedeki en vurucu dışavurumlarından biri olmuştu.

Komedinin ardındaki o hüzünlü entelektüeli en kusursuz yansıttığı eseri ise senaristliğini Safa Önal ve Ayşe Şasa’nın paylaştığı, Atıf Yılmaz’ın yönetmen koltuğunda oturduğu 1966 yapımı "Ah Güzel İstanbul" filmindeki Haşmet İbriktaroğlu rolüydü. Fakirleşmiş eski İstanbul soylusu, sokak fotoğrafçılığı yaparak para kazanan bu karakter; Alışık'ın kişisel melankolisiyle, resim ve tiyatro geçmişinden süzülüp gelen estetiğiyle mükemmel bir uyum sağlamıştı. Başrolü paylaştığı Ayla Algan ile birlikte İstanbul'un yitip giden zarafetini, yozlaşan değerlere karşı verilen o naif ama yenilgiye mahkûm direnişi olağanüstü bir incelikle oynayan Alışık; bu filmle sadece güldürmediğini, toplumun kanayan yaralarına ayna tutan büyük bir dram ustası olduğunu tartışılmaz biçimde kanıtlamıştı.

1966’da TRT yapımı “Karakolda Ayna Var” dizisi ile birlikte “Kaderin Cilvesi”, “Milyonerin Kızı/İntikam Hırsı”, “Seni Bekleyeceğim”, “Sevgilim Bir Artistti”, “Şoför Deyip Geçmeyin”, “Sokak Kızı” filmlerinde yer aldı. 1967’de ise “Ağır Suç”, “Akşamcı”, “Bekâr Odası”, “Bitirimsin Abi”, “Gecekondu Peşinde”, “Hindistan Cevizi”, “Kız Kolunda Damga Var”, “Marko Paşa”, “Bingo Kazım”, “Serseri”, “Serseriler Kralı”; 1968’de “Agora Meyhanesi”, “Benimle Evlenir Misin”, “Efkarlı Sosyetede”, “Kırmızı Fener Sokağı”, “Paydos”, “Yara”; 1969’da “Acı ile Karışık”, “Ağlama Değmez Hayat”, “Altın Kalpler”, “Damga”, “Hancı”, “Kaldırım Çiçeği”, “Menekşe Gözler”, “Muhabbet Kuşu” gibi birçok filmde rol oynamıştı.

70’ler de bu hızdan ve başarıdan nasibini aldı. 1970’te “Afacan”, “Ah Müjgan Ah”, “Arkadaşlık Öldü mü?”, “Darıldın mı Cicim Bana”, “Erkeklik Öldü mü Abiler”, “Fatoş Talihsiz Yavru”, “Fıstık Gibi”, “İç Güveysi”, “İşler Karışık”, “Tatlı Hayal”, “Zalim”; 1971’de “Afacan Küçük Serseri”, “Ali Baba ve Kırk Haramiler”, “Ayıpettin Şemsettin”, “Cımbız Ali/Yırtık Niyazi”, “Kavanoz Dipli Dünya”, “Sevdiğim Uşak”, “Tamam mı Canım”, “Toto Kralı”, “Üvey Ana”, “Afacan Harika Çocuk”; 1972’de “Ay Aman Of”, “Aynı Yolun Yolcusu”, “Kırk Yalan Memiş”, “Sevgili Hocam”; 1973’te “Balıkçı Osman”, “Dertli”, “Dikiz Aynası”, “Tatlım”; 1974’te “Atını Seven Kovboy”, “Ne Hakem”, “Deli Deli Küpeli”; 1975’te “Haşhaş”, 1976’da “Baş Belası”, “Ben Sana Mecburum”, “Hamza Dalar Osman Çalar”, “Saffet Beni Affet”; 1977’de “Acı Hatıralar”, “Seyahatname” oynadığı onlarca, yüzlerce filmlerden birkaçı sadece.. Bu süreç içinde “Afacan Küçük Serseri”deki rolüyle 1971 Antalya Altın Portakal Film Festivali’nde En İyi Yardımcı Erkek Oyuncu Ödülü’nü aldı..

Fakat 1977’de Atıf Yılmaz’ın yönettiği “Acı Hatıralar” filminde başrol oynadıktan sonra sinemaya yıllarca ara verdi Sadri Alışık. Zira yakın dostu 1979’da Ayhan Işık’ın vefat etmesi Alışık’ı derinden etkilemişti. Yıllarca birlikte sahneleri paylaştığı rol arkadaşının kaybı, onu hayata ve sinema dünyasına karşı küstürmüştü. Bu elim aradan sonra, zorla ikna edilerek ancak 1983’te “Kartallar Yüksek Uçar” filminde rol almış; tek tük filmlerde bulunmuştu. Bunların arasında 1986’da “Babasının Namusu”, “Babasının Oğlu”, “Bebek Davası”, “Çalıkuşu”, “Çapkın Baba”, “Eşşek Oğlum ve Ben”, “Şalvar Bank”, “Kız Babası”; 1987’de “Saat Sabahın Dokuzu” ve son olarak 1994’te “Yengeç Sepeti” isimli yapımlar bulunuyordu.

1987 ile 1994 yılları arasındaki boşluğun sebebi ise maalesef ki geçirdiği karaciğer rahatsızlığıydı. 1990’da dönemin Cumhurbaşkanı Turgut Özal’ın sağladığı imkânlarla ABD’de karaciğer nakli gerçekleştirilerek sağlığına kavuşmuştu. O esnada ekranlara “Sadri Alışık Halk Show” adlı programla dönse de ilk sezonun ardından devam etmedi. Ve nihayet son filmi, “Yengeç Sepeti” ile 1994 Antalya Altın Portakal Film Festivali’nde En İyi Erkek Oyuncu Ödülü’nü yeniden kazandı.

Tiyatro oyunları ve sahnedeki büyüsü

Sinemada yıldızı parlasa ve kitlelerce tanınsa da Sadri Alışık tiyatrodan asla kopamadı; sahneyi her zaman sanatının asıl laboratuvarı olarak gördü. Kariyeri boyunca çeşitli tiyatro topluluklarında birbirinden farklı ve zorlu karakterlere hayat vermiş, dramdan komediye uzanan son derece geniş bir repertuvarla seyirci karşısına çıkmıştı. Onun sahnedeki varlığı, sadece ezberlenmiş metinlerin icrası değil; bedeni, sesi ve ruhuyla karaktere bürünmenin, seyirciyle o an orada kurulan organik ve büyülü bağın somutlaşmış hâliydi.

Tiyatroya olan sarsılmaz inancı ve bağlılığı, hayat arkadaşı Çolpan İlhan ile birlikte kurdukları Sadri Alışık Tiyatrosu ile sağlam bir kurumsal yapıya kavuştu. Bu girişim, sadece kendi oyunlarını sahneleyebilecekleri özgür bir alan yaratmakla kalmadı; aynı zamanda Türk tiyatrosuna yeni vizyonlar ve genç yetenekler kazandıran bağımsız bir ekol hâline geldi. Bu sahnede sergilenen oyunlar, güldürünün ardındaki o derin trajediyi arayan, toplumsal meselelere son derece duyarlı bir sanat anlayışının ürünü olarak sanat tarihindeki haklı yerini aldı.

Usta oyuncunun sahneye verdiği bu muazzam emek, vefatından sonra da yankılanmaya devam etti ve en prestijli ödüllerle taçlandırıldı. 2000 yılında verilen 4. Afife Tiyatro Ödülleri'nde "Muhsin Ertuğrul Özel Ödülü"ne layık görülmesi, onun yaşamı boyunca tiyatro dalındaki başarılı çizgisinin ve bu köklü sanata yaptığı ömürlük katkının en net tescili olmuştur. Kurdukları tiyatro, günümüzde Sadri Alışık Kültür Merkezi adıyla yaşamaya devam ederek, onun benzersiz sahne vizyonunu gelecek kuşaklara aktaran bir akademi işlevi görmektedir.

Perde kapanırken kalan izler

Ezcümle, 18 Mart 1995’te kaybettiğimiz Sadri Alışık; Türk insanının saklı kalmış sevinçlerini, derin hayal kırıklıklarını ve en saf umutlarını hem tiyatro hem de sinema perdesinde yansıtan bir duygu tercümanıydı. Seyircisine sadece kaçış sunan bir oyuncu değil, onlarla birlikte ağlayıp onlarla birlikte gülen, içimizden biri olmayı başaran nadide bir aydındı.

Bugün dönüp arkamıza baktığımızda, Turist Ömer'in kaygısız adımlarında, Ofsayt Osman'ın hak arayışında ve Haşmet İbriktaroğlu'nun boğazın sularına dalan yorgun bakışlarında hâlâ kendimizi, kendi toplumsal hafızamızı buluyoruz. Sadri Alışık'ın mirası, arkasında bıraktığı yüzlerce film ve oyunla sınırlı kalmadığını; adını taşıyan kültür merkezlerinde yetişen yeni nesil tiyatrocularla adeta ölümsüzleştiğini görürüz. Türk sahnelerinin ve perdesinin bu eşsiz ustası, selamını verdiği o görünmez perdenin ardından, samimiyeti ve eşsiz sanatıyla yaşamaya devam ediyor ve edeceği muhakkak.