Bir fırının kapısından topluma bakmak: “Tatlı Maya”

Sinevizyon Film’in yapımını üstlendiği filmin görüntü yönetmenliğinde Refik Çakar, kurgusunda Macit Panahi, sanat yönetmenliğinde Natali Yeres imzası bulunuyor. Müzikleri Yalçın Akyıldız’a, ses tasarımı Kostas Fylaktidis’e ait. Oyuncu kadrosunda ise Ayça Bingöl, Cansu Tosun, Suna Yıldızoğlu, Emre Altuğ, Erdem Kaynarca, Gökberk Yıldırım, Erdem Ergüney ve Fatih Serdar Yılmaz yer alıyor. Bu kadronun taşıdığı hikâye, fırın (Tatlı Maya) işleten Nazan’ın, doğumu yaklaşan Suriyeli Rana’ya kapısını açmasıyla hareketleniyor.

Nazan’ın gündelik hayatına giren Rana, beraberinde kasabanın yabancılara bakışını açığa çıkaran bir çatışma getiriyor. Fırın böylece geçim, sığınma ve birlikte yaşama ihtimallerini aynı çatı altında buluşturuyor. Ekmek üretmenin paylaşmayla, doğumun yeni bir başlangıçla ilişkilendiği bu dünya, güçlü bir dram için elverişli bir zemin sunuyor. Ne var ki “Tatlı Maya”, sahip olduğu tematik imkânları sağlam bir olay örgüsüyle geliştiremiyor. Anlatmak istediği meselenin önemi ile bunu anlatma biçiminin etkisi arasında giderek büyüyen bir mesafe oluşuyor.

Çatışmanın başladığı, nedenlerin kaybolduğu yer

Filmin temel sorunu, dramatik gelişmeler arasındaki neden-sonuç bağlarının yeterince kurulamaması. Olaylar birbirini izliyor fakat karakterlerin kararları, bu kararları hazırlayan deneyimler ve karşılaşmaların yarattığı değişim aynı açıklıkla ilerlemiyor. Bazı sahneler yoğun bir duyguyu öne çıkarırken o duygunun gündelik hayattaki karşılığını eksik bırakıyor. Fazla romantize edilen ilişkiler (Rana ile Nazan arasındaki belirsiz ilişki biçimi) ve etkisi artırılmaya çalışılan dramatik anlar (Nazan’ın fırınının mühürlenmesi, Rana’nın kasabalı tarafından dışlanması akabinde Yunanistan’a kaçma kararı ve bundan aniden vazgeçmesi) hikâyenin gerçeklik duygusunu zayıflatıyor. Zira sürece, yani dönüşüme, çatışma veya çözüme, yolculuğa dair her şey çok belirsiz. Bu sebeple seyirci, karakterlerin yaşadığı serüvene ortak olamıyor, ayrıca kendisinden hangi duyguyu hissetmesinin beklendiğini anlayamıyor. Tema da o yüzden çok kaygan: Ötekileştirme mi, dayanışma mı, …. Temaya dair bu tür sorular film içinde bir yere varmıyor.

 Bu belirsizlik, örneğin kasabanın Rana’ya yönelik tutumunda belirginleşiyor. Başlangıçtaki dışlamayı onun yabancılığı ve göçmen kimliği üzerinden anlamlandırmak mümkündü. Ancak bu tavrın hangi deneyimle, nasıl ve ne ölçüde değiştiği belirsiz kalıyor. Rana’nın fırında izinsiz çalışması nedeniyle işletmenin mühürlenmesi, anlatıda bir eşik olarak öne çıkıyor. Oysa kasabalının zaten bir nevi boykot ettiği bir fırının resmî olarak kapatılması, tek başına önyargıları çözecek bir neden oluşturmuyor. Mühürlenmenin insanlarda neyi değiştirdiği, daha önce görmedikleri hangi gerçeği görünür kıldığı yeterince işlenmeyince, olayın ağırlığıyla hikâyedeki işlevi birbirini karşılamıyor.

Ötekileştirme ve ayrımcılık üzerine söz almak kıymetli; bu sözün sinemada karşılık bulması ise toplumsal davranışların çelişkilerini görebilmeyi gerektiriyor. İnsanlar önyargılarından tek bir olayın ardından kolayca vazgeçmeyebilir; dayanışma ile çıkar, merhamet ile korku aynı kişide bir arada bulunabilir. “Tatlı Maya”, bu karmaşaya yaklaşmak yerine duygusal karşılaşmaların dönüştürücü gücüne fazla güveniyor. Rana ile Ali arasındaki yakınlaşma da bu nedenle toplumsal çatışmayı derinleştirecek bir ilişkiye dönüşmekte zorlanıyor. Filmin ana meselesi, karakterlerin hayatını belirleyen somut bir baskı olmaktan uzaklaşıp anlatının vermek istediği mesajın çevresinde kalıyor.

Oyuncuların emeği ve hikâyenin ihtiyaçları

Senaryodaki boşluklar, oyuncuların performanslarıyla da kapanmıyor. Emre Altuğ’un canlandırdığı, oğlunu nehirde kaybettikten sonra inzivaya çekilen edebiyat öğretmeni Bilal karakteri, bunun belirgin örneklerinden biri. Karakterin kaybı, kendi içine kapanışını anlamak için güçlü bir çıkış noktası sunuyor. Ancak bilgece konuşmaları ve filozofça tavrı, yaşadığı acının özgün bir ifadesine dönüşemiyor. Bilal’in varlığı, olayların yönünü değiştiren ya da diğer karakterlerin dünyasında belirleyici bir karşılık bulan bir işleve kavuşamayınca, hikâyeye dışarıdan düşünce ekleyen bir unsur gibi kalıyor. Söylediklerinin anlam taşıması, anlatı içindeki yerini sağlamlaştırmaya yetmiyor.

Cansu Tosun’un Rana yorumunda ise hecelere fazla yaslanan konuşma biçimi, karakterin duygularının önüne geçiyor. Suriyeli bir göçmenin Türkçe konuşmasını yansıtma çabası, yer yer belirgin bir oyunculuk tekniği olarak duyuluyor fakat gerçekçi ve dolayısıyla yeterli hissettirmiyor; hatta Rana’nın korkularına, arzularına ve kişisel geçmişine yaklaşmayı güçleştiriyor. Ayça Bingöl, Nazan’a sıcaklık ve kararlılık kazandırırken Erdem Ergüney de Sami’nin huzursuz edici tarafını görünür kılıyor. Fakat her iki karakter de mutlak iyi ve mutlak kötü olarak karşımıza çıkıyor. Filmde hayatın içindeki gri alanlara yer verilmediği karakter inşasında da okunuyor maalesef. Dolayısıyla da iki oyuncunun emeği, karakterlerin sınırlı yazımı nedeniyle yeterince gelişemiyor. Nazan’ın dayanışmasının kişisel dayanakları ve Sami’nin saplantılı bağlılığının katmanları açılmadıkça, performansların kurabileceği alan da daralıyor.

“Tatlı Maya”nın daha güçlü bir filme dönüşebilmesi, ele aldığı meseleyi karakterlerin gündelik hayatında daha sabırla işlemesine bağlı. Kasabalının tutumundaki değişimi küçük karşılaşmalarla hazırlamak, Rana’ya göçmen kimliğinin ötesinde kişisel bir dünya açmak ve yan karakterlerin hikâyedeki etkisini belirginleştirmek, anlatının duygusal gücünü artırabilirdi. Fırının mühürlenmesi de böyle bir yapıda, öncesinde biriken gerilimlerin sahici bir kırılma noktasına dönüşebilirdi. Filmin açtığı kapı değerli: Bir yabancıya yer açmanın, bir toplumun kendisiyle yüzleşmesini nasıl sağlayabileceğini soruyor. Bu sorunun seyircide iz bırakması için cevabın karakterlerin seçimlerinde, tereddütlerinde ve değişmenin bedelinde aranması ve bence dramaturjik yapının gerçeklikle olan ilişkisinin doğru kurulması gerekiyor.