Hikâyeler nasıl güce dönüşür?

Amerika Birleşik Devletleri denildiğinde akla çoğu zaman askerî üsler, Wall Street, Silikon Vadisi ya da Washington'un küresel siyaseti ile bu siyaset uğruna “her şey mubah” fırsatçılığı gelir. Amerika'nın yaklaşık bir asırdır sürdürdüğü küresel etkisinin en önemli kaynağı da bu kavramların bir bütünü şeklinde sunulabilir. Öte yandan, bu kavramların beslendiği diğer bir “asıl güç”, görünmeyen ama milyarlarca insanın zihninde yaşayan bir sahada yatar: Hayal gücü ve bunun yansıtılabildiği özgür ifade olanakları.

Bugün dünyanın herhangi bir köşesindeki çocuk, New York'u hiç görmemiş olabilir fakat Örümcek Adam'ı tanır. Coğrafyamıza gelmemiştir ama Truva Savaşı'nı bilir. İskandinav mitolojisini okumamıştır ama Thor'u tanır. Homeros'u okumamıştır ama özellikle son dönemdeki yoğun reklam stratejilerinin de etkisiyle Odysseus'un yolculuğunu artık, eski ve yeni sinema örneklerinin de yardımıyla çoktan öğrenmiştir.

İşte Amerika'nın en büyük başarısı tam da budur. 250 yıllık kısa tarihinde, geçmişlerinde kovboylar, Kızılderililerle savaşlar, İngilizlere karşı bağımsızlık hareketi ile dünya savaşları dışında çok da fazla öğeye sahip olmayan bu yeni kıta, dünyanın ortak hikâyelerini yeniden ve defalarca tekrar anlatabilir ve en önemlisi bu esnada bireye ve sanata tanınan özgür alandan azami surette faydalanabilir.

Tabiatıyla bu durum, Amerikan dış politikasının bilhassa son 80 yıldır sürdürdüğü derin hatalarını ortadan kaldırmaz. Vietnam'dan Irak'a, Afganistan'dan Gazze ve İran konusunda izlediği politikalara kadar, Washington'un ciddi eleştirileri hak eden birçok tercihi oldu ve hâlen yönetimlerince bu hatalar “gururla” tekrarlanıyor.  Öte yandan, Amerika'yı eleştiren toplumların çoğu, bu küresel etkinin arkasındaki asıl kaynağı gözden kaçırıyor. Amerika'nın gerçek gücü, yalnızca ürettiği silahlarda değil; üretebildiği fikirlerde, bu fikirlerin kendisini de kıyasıya eleştirmesine imkân sağlamasında ve bu esnada bireysel hayal gücü alanına ket vurmama stratejilerinde yatıyor.

Homeros'tan Örümcek Adam’a "kahramanın yolculuğu"

Bu yazın hit filmlerinden ilki, Christopher Nolan yönetmenliğindeki Odyssey’den çıkarılabilecek ana fikir de yukarıda sunduğumuz genel çerçeveyle uyumludur: Medeniyetler yalnızca şehirler kurmaz; hikâyeler de kurar. Homeros'un Odysseia destanında anlatılan uzun yolculuk, yalnızca Antik Yunan'ın değil, insanlığın ortak hafızasının bir parçası hâline çoktan geldi. Cesaret, fedakârlık, kayıp, dönüş ve umut gibi temalar binlerce yıldır farklı kültürlerde farklı anlatılarla da yeniden üretildi. Bu noktada, Hollywood'un ve yönetmenlerinin yaptığı ise yeni mitolojiler yaratmaktan çok, eski mitolojileri çağın diliyle, yeni teknolojik imkânlar ve görsel ifade tarzıyla yeniden anlatmaktır.

Aynı şekilde yazın diğer bir hit filmi; geçtiğimiz günlerde vizyona giren, Amerikalı çizgi roman üstadı Stan Lee’nin (1922-2018) ana karakteri Örümcek Adam’ın yeni filmi de benzer özellikler taşır. Bu filmde de gözlenen husus, pazarlama ve reklam unsurlarının başarısı hayal gücü unsurunun üstüne başarıyla monte edilir. Bilhassa son dönem Hollywood’unun bu manada hayal dünyasının başat unsurları çizgi romanlar ve sanal oyunlardan sonuna kadar faydalanmayı sürdürdüğü de hatırda tutulması elzem bir gerçektir.

Ancak aynı zamanda hatırlanması gereken, Örümcek Adam’ın sorumluluk duygusu, Batman'in iç hesaplaşması, Superman'in kurtarıcı rolü ya da Yüzüklerin Efendisi'nin masalsı kahramanlık anlatısı, farklı biçimlerde insanlığın kadim destanlarına uzanır. ABD’li yazar ve edebiyatçı Joseph Campbell'ın (1904-1987) akademik bir temelle 20. yüzyılda ayrı bir anlam kazandırdığı "kahramanın yolculuğu" kuramı da tam olarak bunu açıklar: Kültürler değişse de kahramanların temel hikâyesi büyük ölçüde aynıdır.

İşte gerek çizgi romancısıyla gerek akademik kuramcısıyla desteklenerek Amerika bu ortak anlatıları sahiplendi, dönüştürdü ve küresel ölçekte yeniden pazarladı. “Ciddi devlet meseleleri”nden başını kaldıramayan, aynı oranda “ciddi bürokratlar” altında pek çok ülke kısır bir döngü hâlini aşamazken de ABD tam da bu noktalardan ayrı bir siyasal, iktisadi ve toplumsal güç devşirmeye son 100 yıldır devam ediyor.

Bunun doğal bir sonucu olarak da belki yerel anlatılar hepimizin, yani “küreselin malı”, hâline geldi; Thor artık yalnızca İskandinav mitolojisinin tanrısı ve Odysseus artık yalnızca Antik Yunan'ın kahramanı olmaktan çıkarak, elbette patent hakları ABD’de kalmak suretiyle, popüler kültürün parçalarına dönüştü. Ve yeri gelince herkes karşı çıksa da yukarıda bahsettiğimiz üzere, hâlen pek çok ülkede geçerli “ciddiyet hâlinden çıkamama”, hatta “kendi bireyinin hayal gücünü engelleme ve susturma” girişimlerinin gölgesinde, “ABD’nin kültürel hegemonyası” bu noktada başlar.

Hayal gücü bir endüstriye dönüştüğünde

Hayal kurmak elbette her toplumda mümkündür. Petrol zengini, silah zengini, maden zengini ülkelerin bu yönde hayallerini güçlendirmeleri ise belki de insan doğasına uygun teorilerle de açıklanabilir. Fakat bu noktada hayal gücünü ekonomik değere dönüştürmek her toplumun başarabileceği bir şey değildir. Bu bağlamda, Hollywood’un uzun on yıllarda yalnızca film üretmediği, Disney veya Pixar’ın yalnızca çizgi film yapmadığı, Marvel veya DC gibi şirketlerin ise yalnızca süper kahraman yaratmadığı ortadadır. Bu kurumlar, yaratıcılığı ekonomik sistemin merkezine yerleştiren büyük bir kültür endüstrisinin parçalarıdır.

Bir senaristin masasında başlayan fikir; yıllar içinde sinema filmlerine, dijital platformlara, bilgisayar oyunlarına, oyuncaklara, müziklere, koleksiyon parçalarına, tema parklarına ve hatta hamburger firmalarının pazarlama stratejilere temel kaynak suretinde milyarlarca dolarlık küresel markalara dönüşebiliyor. Amerika'nın belki de en büyük başarısı da yukarıda da değindiğimiz şekliyle budur. “Hayali metalaştırmak” gibi basit bir eleştirinin ötesinde “hayali sürdürülebilir bir üretim alanına dönüştürmek” ve belki de insan hayatına dokunabilir olumlu bir şekle sokmaktır mesele. Ve tabi bunu, bir yandan onlarca cephede dış politikası ve askerî gücüyle nice canlara mal olurken büyük bir ikilem dahilinde yapabilmek, insanlık tarihinin hâlen en tartışmalı ülke ve kültürlerinden birini ortaya çıkardı.

Bu noktada da gözden kaçırılmaması elzem önemli bir husus daha var: Bu sistem yalnızca sermaye ile açıklanamaz. Sermaye kadar önemli olan şey, bireyin düşünmesine, farklı olmasına, başarısız olmasına ve yeniden denemesine izin veren kültürel atmosferdir. ABD derin devlet tartışmalarının son 100 yıldır hiçbir zaman hız kesmemesine karşılık, yeni fikirlerin doğduğu yerlerin yalnızca laboratuvarlar olmadığı gerçeğini ABD bize hatırlatır.

Özgür üniversiteler, geniş burslar, bağımsız sanat çevreleri, eleştirel medya, yaratıcı endüstriler ve son dönem Orta Doğu’daki gelişmelerin gölgesinde ağır yaralar alsa da, ifade özgürlüğünü mümkün kılan kamusal alanlar da bu ekosistemin vazgeçilmez parçalarıdır. Bu bakımdan, belki de Amerika'nın en büyük ihracat ürünü hâlen silah ve petrol değil, her hangi bir badireye maruz kalmadan hayal kurabilme cesaretidir.

Yumuşak gücün gerçek kaynağı: Birey

Konuya daha teorik ve kavramsal bir siyasal düzlemden yaklaşmaya devam edersek, örneğin Uluslararası ilişkiler literatüründe Joseph Nye (1937-2025), "yumuşak güç" kavramını ortaya attığında çoğu kişi bunu yalnızca “kültürel etki” veya “pazar gücü” olarak yorumladı. Oysa yumuşak gücün temelinde kültürden önce birey vardır. Çünkü yaratıcılık, “merkezî planlama”yla üretilemez. Hayal gücü devlet kararnameleriyle de ortaya çıkmaz. Fikir özgürlüğü yalnızca anayasal bir madde değil, aynı zamanda ekonomik kalkınmanın ve kültürel üretimin de ön şartıdır.

Bugün Amerika'yı en sert biçimde eleştiren birçok ülke; aynı zamanda bireysel özgürlüğü sınırlayan, bağımsız sinemayı baskılayan, sanatçıyı denetleyen ya da ifade alanını daraltan politikalar izliyor. Sonra da Hollywood'un neden küresel olduğunu sorguluyor. Asıl soru ise şu: Örümcek Adam neden New York'ta doğdu da başka bir şehirde doğmadı? Bunun cevabını, yalnızca güçlü bir “hayal gücü şirketi” Marvel’in kurduğu ilişkilerle, onu destekleyen Amerikalı, İngiliz ve Yahudi lobilerinde aramak ise bizi sürekli aynı kısır döngüde bırakabilir ve yapıcı öz eleştiri alanımızı tamamıyla kapatabilir.

Bunun yerine cevabı, fikirlerin dolaşımına, bireyin yaratıcılığına ve kültürel çoğulculuğa izin veren uzun tarihsel bir ekosistemde aramak gerekir. Binlerce yıla dayalı medeniyetler kimi zaman yerinde sayarken 250 yıllık ABD’nin hikâyesi de bu durumla özdeştir.

Hollywood'un günahları ve gücü

Öte yandan, anlattığımız bu tablo tabii ki bütünüyle romantikleştirilmemelidir. Nitekim Hollywood, Amerikan dış politikasından tamamen bağımsız bir alan hiçbir zaman olmadı. Vietnam Savaşı'ndan Irak'ın işgaline kadar birçok dönemde Amerikan ulusal anlatısını güçlendiren yapımlar üretildi. Edward Said'in dikkat çektiği oryantalist bakış açısı, uzun yıllar boyunca Doğu toplumlarının sinemadaki temsilini de etkiledi. Bazı filmler Amerikan askerini kahramanlaştırırken, karşı tarafı çoğu zaman tek boyutlu karakterlere indirgedi. Kaptan Amerika, Superman, Örümcek Adam gibi “dünya dışı” ve “hayal ürünü” eserlerde dahi Amerikan bayrağı gururla dalgalandırıldı.

Bu bakımdan “sanatın siyasallaştırılması” yönünde yapılacak pek çok eleştiride de haklılık payı var. Ancak burada atlanmaması gereken ana unsur; aynı Hollywood, kendi sistemini en sert biçimde eleştirebilen eserleri de üretebildi ve hâlen üretmekte. Platoon, Born on the Fourth of July, The Post, Spotlight, JFK, All the President's Men ve yakın dönemde The Boys, Oppenheimer gibi yapımlar ve sayamadığımız onlarcası, Amerikan devletini, savaş politikalarını, medyasını ve bilim dünyasını, pek çok devlet ve toplum özelinde hâlâ “hayal” addedilecek bir düzlemin ötesinde sorgulamaktan çekiniyor.

Onca günahına rağmen Amerika'yı diğer büyük güçlerden ayıran temel özellik tam da burada başlarken, yeri gelince Amerika’yı en sert eleştiren ülke liderlerinin yakınlarını da belki bu yüzden ilk önce bu ülkede yaşamlarını sürdürüyor veya eğitimlerini alıyorken bulabiliyoruz.  Kısacası, kendi mitlerini üretirken, o mitleri sorgulayabilecek sanatçılara da alan açan ülke ve toplumlar, ABD’den bu alanlarda bayrağı devralacak yeni küresel güçler olabilecektir. Diğer bir deyişle, eleştirinin tamamen susturulmadığı bir kültürel iklim, yaratıcılığın ve artık içinde bulunduğumuz sonsuz yapay zekâ ortamının da en önemli yakıtlarından biri olacaktır.

Bir ülkeyi asıl güçlü yapan nedir?

Çokça vurgulandığı üzere, Roma İmparatorluğu bugün hâlâ kullandığımız yolları inşa etti. Britanya İmparatorluğu denizlere hâkim oldu. Sovyetler Birliği ağır sanayi, materyal ve pratik çözümler ile askerî buluş ve kapasitesi yoluyla küresel bir güç kurdu. Amerika ise bunların yanında görünmez bir imparatorluk daha kurdu: Hikâyelerin imparatorluğunu. Bugün Washington'un dış politikası dünyanın birçok yerinde haklı olarak eleştiriliyor. Çifte standartlar, askerî müdahaleler, uluslararası hukuka yönelik tutarsız yaklaşımlar, diğer ülkelerin iç siyasetini dizayn girişimleri ve jeopolitik çıkar hesapları, Amerika'nın küresel imajını zedeliyor.

Fakat aynı Amerika'nın, kendi yönetimlerini eleştiren yönetmenler, yazarlar, akademisyenler ve sanatçılar yetiştirebilmesi de dikkat çekicidir. Bu çelişki, aslında onun en önemli gücünü ortaya koyuyor. Zira bir ülkenin gerçek büyüklüğü, esasen son İran Savaşı’ndaki imaj kaybında da gözlendiği şekliyle, yalnızca ürettiği uçak ve uçak gemileriyle ölçülemez. Üretebildiği hikâyelerle, yetiştirdiği yaratıcı bireylerle ve farklı fikirlerin yan yana yaşayabildiği özgür kamusal alanlarla da ölçülür.

Belki de 21. yüzyıl yapay zekâ evreninde de en büyük rekabeti, enerji, teknoloji ya da savunma sanayii alanlarıyla yarışacak, hatta bunları “besleyecek” şekilde, insanların hayal dünyasını kimin şekillendireceği temelinde yaşayacağız. Zira ordular anlık savaşlarla sınırları değiştirebilir, ekonomiler bir süreliğine piyasaları çalkalandırabilir. Ancak özgür bir sahada hayal güçleriyle inşa edilen güçlü hikâyeler, insanların dünyaya bakışını ve ortaya koydukları eserleri derinden etkilemeyi sürdürecektir.