Hayal gücü boşluğu: Avrupa’nın çöküş paradoksu

Avrupa Dış İlişkiler Konseyi’nin (ECFR) Fransa, Almanya, İtalya, Hollanda, Polonya ve Birleşik Krallık dâhil olmak üzere kıtanın omurgasını oluşturan ülkelerde gerçekleştirdiği kapsamlı kamuoyu araştırması, kıtanın içinde bulunduğu ruh hâlini sarsıcı bir açıklıkla ortaya koyuyor. Avrupalılar birleşik, güçlü ve bağımsız bir Avrupa tahayyülünden vazgeçmiş değiller fakat bu idealin hayata geçirilebileceğine olan inançlarını neredeyse tamamen kaybetmiş durumdalar.

Araştırmaya katılanların ezici çoğunluğu (%73) siyasi bütünleşme, güvenlik ve ortak refah üzerine kurulu iddialı bir Avrupa hayalini savunurken, yalnızca %13’lük marjinal bir kesim birliğin dağılmasını veya zayıflamasını arzuluyor. Buna karşın, kamuoyunun %68’i bugünkü Avrupa tablosunu “genel bir bozulma, normalliğin yitimi ve yozlaşma” olarak nitelendiriyor; mevcut dönemi bir “uyanış ve yenilenme” çağı olarak görenlerin oranı ise %12’de kalıyor. Katılımcıların %74’ü kıtanın karşı karşıya olduğu devasa krizlerle (savaş, ekonomik daralma, enerji darboğazı, jeopolitik yalnızlaşma) baş edemediğini, %56’sı ise Avrupa’nın varoluşsal geleceğinin doğrudan “tehlike altında” olduğunu vurguluyor.

Araştırmanın mimarlarından kıdemli analist Paweł Zerka’nın teşhisi, kıtanın içinde bulunduğu krizin psikolojik ve yapısal boyutunu özetliyor. Ortada bir “hayal gücü açığı” var. İnsanlar zihinlerinde yaşamak istedikleri müreffeh, demokratik ve barışçıl Avrupa’yı rahatlıkla canlandırabiliyor ancak Brüksel’in bugünkü felç olmuş kurumsal yapısından, ataletinden ve jeopolitik kırılganlığından oraya uzanan inandırıcı bir yol haritası göremiyorlar.

Bu kriz, basit bir iletişim başarısızlığı ya da geçici bir popülarite kaybının ötesinde. Bir zamanlar dünyayı kendi merkezinde tanımlayan, aydınlanmanın evrensel ilkelerini vaaz ederken kendi kan gölünde boğulan, nihayetinde bir “barış ütopyası” olarak kurduğu teknokratik aygıtı kutsayan Avrupa’nın tarihsel sınırlarına çarpması.

Birbirini boğazlayarak doğan bir kıta

Bugün Brüksel koridorlarında soyut birer erdem gibi sunulan uzlaşı, hukukun üstünlüğü ve barışçıl diyalog, Avrupalı ulusların genetik veya ahlaki bir üstünlüğünden doğmamıştı. Aksine bu kavramlar; kıtanın yüzyıllar boyunca kendi içindeki vahşi iktidar mücadelelerinde tükenmesi, birbirini boğazlaması ve nihayetinde küresel hegemonyasını kendi elleriyle intihar ettirmesi neticesinde bulunmuş pragmatik hayatta kalma formülleriydi. Avrupa tarihinin en travmatik dönüm noktalarından biri olan Otuz Yıl Savaşları (1618–1648), Katolik ve Protestan hanedanların kıtayı devasa bir mezarlığa çevirmesiyle sonuçlandı. Orta Avrupa nüfusunun neredeyse üçte birinin yok olduğu bu dehşet ortamı, 1648 Westphalia Barışı ile neticelendi. Ancak Westphalia bir sevgi ya da birlik antlaşması değildi; devletlerin dinî veya ahlaki bir otoriteye değil, salt kendi sınırları içindeki egemenlik hakkına saygı duymak zorunda kaldığı bir çıkar dengesiydi.

Avrupa'nın ilk büyük düzeni, parçalanmışlığın kurumsallaşması ve güçler dengesi (balance of power) üzerinden inşa edildi. Bu denge, barış getirmekten ziyade sonraki yüzyılların İspanyol Veraset Savaşları, Yedi Yıl Savaşları gibi kanlı hesaplaşmalarının zeminini hazırladı. 1789 Fransız İhtilali’nin yaydığı halk egemenliği ve milliyetçilik fikirleri, kralların hanedan savaşlarını kitlelerin topyekûn ideolojik savaşlarına dönüştürdü. Napolyon Bonapart’ın Avrupa’yı Fransız hegemonyası altında birleştirme girişimi, kıtanın dört bir yanında karşı-milliyetçilikleri uyandırdı. 1815 Viyana Kongresi ile kurulan Metternich düzeni, halkların özgürlük taleplerini bastırırken kıtayı içten içe kaynayan bir barut fıçısına çevirdi.

1870-1871 Fransa-Prusya Savaşı ile birleşen Almanya, kıtanın kalbinde devasa bir sanayi ve askerî dev hâline geldiğinde, Avrupa'nın birbirini yok etme kapasitesi endüstriyel boyutlara ulaştı. Alsace-Lorraine üzerinden kurulan intikam söylemleri, gizli ittifaklar ve sömürge paylaşım kavgaları, 20. yüzyılın başında kıtayı kaçınılmaz bir felakete sürükledi.

1914’te patlak veren Birinci Dünya Savaşı, Avrupa’nın akıl çağı iddialarını Somme ve Verdun siperlerinde zehirli gazlarla gömdü. 1919 Versay Antlaşması ise barış inşa etmek yerine Almanya’yı aşağılayarak faşizmin ve Nasyonal Sosyalizmin kapılarını araladı. 1939-1945 arasındaki İkinci Dünya Savaşı, askerî bir çatışmanın ötesinde Avrupa rasyonalizminin, bürokrasisinin ve sanayisinin Holokost ile endüstriyel bir ölüm fabrikasına dönüştüğü nihai ahlaki iflastı. Kıta harabeye dönmüş, nüfusu kırılmış ve asırlardır dünyaya hükmeden sömürge imparatorlukları tükenmişti.

1950 Schuman Bildirgesi ile başlayan ve bugünkü Avrupa Birliği’ne evrilen entegrasyon süreci, işte bu utanç verici mirasın doğrudan sonucu. Robert Schuman ve Jean Monnet gibi kurucu babalar, Fransız ve Alman kömür-çelik üretimini ulus üstü bir kuruma bağlarken aşkın bir kardeşlik hissini taşımıyorlardı. “Artık birbirimizi silahlandırıp öldüremeyelim” mantığıyla hareket etmişlerdi. Avrupa entegrasyonu, ahlaki bir aydınlanmadan ziyade derin bir tarihsel korkunun, travmanın ve tükenmişliğin ürünüydü.

“Avrupalı kimliği”: İcat edilmiş, dışlayıcı ve kibirli bir söylem

Bugün kamuoyu anketlerinde kendini hissettiren kimlik bunalımı, “Avrupalı” olmanın ne anlama geldiğine dair kuramsal temellerin zayıflığından kaynaklanıyor. Modern Avrupalı elitlerin iddiasının aksine, tarih boyunca kesintisiz ve homojen bir “Avrupa kimliği” hiç var olmadı. Bu kimlik, belirli dönemlerde jeopolitik ve sınıfsal ihtiyaçlara göre kurgulanmış, dışlayıcı bir anlatıdan başka bir şey değildi. Avrupa, kendini hiçbir zaman kendi içsel erdemleriyle tanımlamamıştı. Daima “ne olmadığı” üzerinden bir “öteki” yaratarak kendini inşa etti.

Orta Çağ boyunca Avrupa coğrafyası birbirini yiyen prensliklerden ibaretti. Onları bir araya getiren tek ortak payda, Haçlı Seferleri ile simgelenen ve Osmanlı’nın Viyana kapılarına dayanmasıyla tahkim edilen “İslam ve Doğu tehdidi” idi. Avrupa, kendini Hristiyanlığın kalesi olarak tasarlarken dışındakileri barbar, kafir ve despotik ilan etti. 18. ve 19. yüzyıllarda din yerini seküler akla bıraktığında, kibir daha da kurumsallaştı. Avrupa kendini bilimin, rasyonalizmin ve ilerlemenin tek meşru merkezi ilan etti. Edward Said’in Şarkiyatçılık tezinde ortaya koyduğu gibi, Doğu tembel, irrasyonel ve yönetilmeye muhtaç olarak kurgulanırken; Avrupa rasyonel, disiplinli ve efendi kimliğiyle tescillendi.

John Locke mülkiyet ve özgürlük teorilerini yazarken Amerikan yerlilerinin topraklarının gaspını meşrulaştırıyor, Immanuel Kant ebedî barış tasavvurunu tartışırken ırklar arası hiyerarşiler kurabiliyordu. Avrupa’nın bugün övündüğü demokrasi ve refah temeli, Afrika, Asya ve Latin Amerika’nın yüzyıllar boyunca acımasızca yağmalanmasıyla finanse edildi.

İkinci Dünya Savaşı sonrasında, etnik ve kan temelli milliyetçiliklerin felaket getirdiği anlaşılınca, Jürgen Habermas gibi entelektüeller “Anayasal Yurtseverlik” kavramını öne sürdüler. Buna göre Avrupalı kimliği ortak bir kana, dine ya da tarihe değil; insan haklarına, demokrasiye ve hukukun üstünlüğüne bağlılığa dayanmalıydı. Bu fikir kâğıt üzerinde kusursuz bir felsefi zarafete sahip olsa da pratikte ruhsuz bir teknokrasiye dönüştü. Brüksel, halklara ortak bir tutku, ortak bir mit ya da aidiyet bağı sunamadı. Avrupa vatandaşlığı, serbest dolaşım yönergelerine, tarım kotalarına ve finansal regülasyonlara indirgendi. İnsanlar bir para birimi (euro) veya bir pazar için canını vermez ya da kriz anlarında fedakârlık yapmaz.

Avrupa Birliği, ekonomik bir dev ve idari bir makine inşa etti ancak vatandaşlarının göğsünü kabartacak organik bir halk yaratmayı başaramadı. Bugün AB Dış İlişkiler Yüksek Temsilcisi Josep Borrell’in dile getirdiği “Avrupa bir bahçedir, dünyanın geri kalanı ise ormandır” şeklindeki nobran benzetme, 19. yüzyılın o kibirli sömürgeci refleksinin 21. yüzyıl bürokrasisinde hâlâ capcanlı yaşadığının acı bir kanıtı.

Hayal kırıklığı, felç ve aşırı sağın dönüşü

ECFR araştırmasının sunduğu veriler, Avrupa seçmeninin zihinsel haritasını dört ana grupta topluyor. Bu dağılımda ilk sırayı seçmenlerin yüzde 19’unu oluşturan “Olumlular” grubu alıyor. İlerlemeci ve projeye sadık bir duruş sergileyen bu federalist kitle, mevcut jeopolitik ve ekonomik krizleri birliğin daha da derinleşmesi ve bütünleşmesi için gerekli bir katalizör olarak değerlendiriyor.

İkinci grubu ise araştırmanın geleceğe dair en kritik kitlesi olan ve seçmenlerin yüzde 31’ini kapsayan “Kararsızlar” oluşturuyor. Şüpheci ve buruk bir ruh hâli içindeki bu kitle, Avrupa’nın temel değerlerine samimiyetle inanmasına karşın, birliğin içine düştüğü bürokratik acizlikten, karar alma konusundaki çekingenliğinden ve kurumsal hantallığından tükenmiş durumda.

Üçüncü ve en kalabalık kitleyi, seçmenlerin yüzde 39’una karşılık gelen “Olumsuzlar” grubu meydana getiriyor. Reaksiyoner bir dünya görüşüne sahip olan ve Avrupa’nın altın çağının geride kaldığına inanan bu kitle, aşırı sağ partilerin ana seçmen tabanını teşkil ediyor. Son olarak seçmenlerin yüzde 12’lik bir dilimi ise “Bağlantısızlar” kümesinde yer alıyor. Genellikle apolitik bir tutum benimseyen bu kesim, Avrupa Birliği entegrasyonunu kendi günlük gerçekliklerine dokunmayan, uzaktan gelen anlamsız bir arka plan gürültüsü olarak görüyor.

Fransa’da Ulusal Birlik (RN), Almanya’da AfD, Hollanda’da Geert Wilders’ın PVV’si ve İngiltere’de Reform UK gibi partilerin seçmenlerinin neredeyse tamamını (%83) barındıran bu küme, Avrupa’nın “en iyi günlerinin çoktan geride kaldığına” inanıyor. Bu kitle için Avrupa Birliği bir koruma kalkanından çok ulusal sınırları delen, yerel sanayiyi yok eden, kontrolsüz göçle kültürel dokuyu bozan ve Brüksel elitlerinin çıkarlarına hizmet eden bir Truva atı. Aşırı sağ, Avrupa’nın içine düştüğü vizyonsuzluğu ustalıkla kullanarak seçmene çok net ve cazip bir nostalji pazarlıyor. “Ulus-devletin korunaklı kalesine dönün; duvarları örün; eski müreffeh ve homojen günlerimizi geri alalım.”

Raporun en can alıcı tespiti, geleceğin aşırı sağ ile federalist elitler arasındaki polemiklerden ziyade tam olarak bu “Kararsızlar” kümesinde saklı olduğu. Bu %31’lik kesim, AB şüphecisi ya da milliyetçi fanatiklerden oluşmuyor. Tam aksine, Avrupa yanlısı değerleri güçlü bir biçimde benimsiyorlar; barış, demokrasi, ortak pazar ve çevrecilik gibi ideallere duygusal olarak bağlılar. Ancak bu kitle yabancılaşmış durumda. Yabancılaşmalarının nedeni ideolojik değil, işlevsel. Onlar, araştırmada genç bir Polonyalının haykırdığı o yakıcı cümleyi yaşıyorlar: “AB temelde sadece tartışıyor ama hiçbir şey yapmıyor!” Katılımcıların üçte birinin (%32) “Avrupa’nın tahammül edilmez yavaşlığı”ndan şikâyet etmesi, 27 ülkenin veto tehditleriyle kitlenen karar alma mekanizmalarının kamu vicdanında yarattığı derin erozyonu belgeliyor.

Hobbesçu dünyada Kantçı hayaller

Avrupa entegrasyonu projesi, İkinci Dünya Savaşı sonrasında ABD hegemonyasının sunduğu bir seranın içinde büyüdü. Avrupa güvenliğini NATO şemsiyesi altında tamamen Washington’a ihale etti, ucuz Rus enerjisiyle sanayisini çark ettirdi ve Çin pazarına mal satarak refahını büyüttü. Bu sahte güvenlik hissi, Avrupa elitlerinde dünyanın artık jeopolitik güç mücadelelerinden arındığı, herkesin günün birinde ticaret ve insan hakları ekseninde birleşeceği yönünde naif bir “Kantçı yanılsama” yarattı. Oysa bugün dünya sert, acımasız ve güç odaklı bir Hobbesçu gerçekliğe dönmüş durumdadır:

Rusya’nın Ukrayna’yı işgaliyle birlikte Avrupa, kıta sınırlarında konvansiyonel bir kara savaşının dehşetiyle uyandı. Katılımcıların %43’ünün savaşı en acil kriz olarak görmesi tesadüf değil. Yıllardır ordularını ihmal eden, cephane üretim hatlarını kapatan Avrupa; bir buçuk yıldır kendi sınırındaki savaşı dahi ABD’nin askerî yardımları olmadan finanse edemeyeceğini dehşetle fark etti. Güvenlik arayışındaki halk, karşısında ordusu olmayan, ortak bir savunma sanayii kuramayan ve her krizde Washington’ın ağzına bakan cüce bir birlik görüyorlar.

Raporda katılımcıların neredeyse üçte birinin (%30) dile getirdiği bir diğer unsur, birliğin küresel güçler karşısındaki “tavizkâr ve zayıf” duruşu. Özellikle Donald Trump döneminde ABD’nin gümrük tarifesi tehditleri karşısında AB’nin sergilediği panik hâli ve ardından gelen tavizler, kamuoyunun kolektif hafızasında aşağılanma sembolü olarak yer etti. Kendi vatandaşını koruyamayan, Çin’in agresif ekonomik kuşatmasına ve ABD’nin korumacı yasalarına karşı sadece endişe belirten bildiriler yayımlayan bir birliğin saygınlık uyandırması mümkün değil.

Halkın %33’ü ekonomik baskıları temel tehdit olarak görüyor. Refah devleti, Avrupalı kimliğinin en somut taşıyıcısıydı. Ancak enerji krizleri, yüksek enflasyon, sanayisizleşme tehdidi ve kontrolsüz hayat pahalılığı, orta sınıfı eritiyor. Alman bir katılımcının röportajda söylediği sözler bu çelişkiyi özetliyor: “20 yıl sonra Avrupa’nın özgür, demokratik, sürdürülebilir ve daha az borçlu olmasını isterim. Ancak bunun gerçekleşme ihtimali var mı? Kesinlikle hayır.”

Büyük vaatlerin sonu ve yön belirleme mecburiyeti

Avrupa Birliği tarihinin en büyük ironisi şu: Halklar hiç olmadığı kadar sınırları aşan çözümlere ihtiyaç duyuyor. İklim krizi, yapay zekânın regülasyonu, devasa göç dalgaları, küresel ticaret savaşları ve nükleer tehditler... Bunların hiçbirinin tek bir ulus-devlet ölçeğinde çözülemeyeceğini Fransız da Alman da Polonyalı da çok iyi biliyor. Nitekim anketteki %73’lük birlik arzusu bu rasyonel farkındalığın ürünü. Fakat sorun, bu bilincin karşısında konuşlanan kurumsal yapının iflas etmiş olması. Avrupa Komisyonu başkanlarının her yıl Brüksel kürsülerinden yaptıkları tumturaklı “Birliğin Durumu” konuşmaları, içi boş federalizm vaatleri ve diplomatik klişeler artık halkta sadece öfke ve bıkkınlık yaratıyor. Avrupa’nın artık daha az büyük vaade, daha çok yön belirlemeye ihtiyacı var.

Eğer Avrupa projesi bu hayal gücü krizini aşmak istiyorsa kendi ahlaki üstünlük vehminden ve dışlayıcı, kibirli kimlik kurgusundan sıyrılmalı; hantal bürokratik vetoları tasfiye ederek karar alma mekanizmalarını hızlandırmalı; müttefiklerine bağımlı olmayan gerçek bir jeopolitik ve askerî caydırıcılık inşa etmeli ve en önemlisi, %31’lik “Kararsızlar” kitlesine, kolektif eylemin somut faturaları düşürebileceğini, sınırları koruyabileceğini ve yarını dünden daha güvenli kılabileceğini fiilen ispatlamalı.

Aksi takdirde, Avrupa’nın geleceği ne Schuman’ın hayal ettiği bütünleşmiş bir federasyon ne de Habermas’ın anayasal ütopyası olacak. Tarih boyunca birbirini boğazlayan, ardından korkuyla bir araya gelen bu yaşlı kıta; kendi kurduğu teknokratik labirentin içinde boğularak, geçmişin kanlı hayaletlerini çağıran aşırı sağın “kaçınılmaz gerileme” kehanetini kendi elleriyle gerçekleştirecek.