Ermenistan'ın 150 yıllık hesaplaşması: Paşinyan ve Kaçaznuni'nin itirafları

Haberin Eklenme Tarihi: 20.11.2026 13:06:00 - Güncelleme Tarihi: 20.11.2026 14:39:00

Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan'ın son dönemde parlamento kürsüsünden ve uluslararası buluşmalarda dile getirdiği sözler, Kafkasya tarihinin yüz elli yıllık ezberini yerinden oynatan bir yüzleşme niteliği taşıyor. Paşinyan, 18 Kasım 2026'da Erivan'da muhalefete hitap ederken 1870'lerden bu yana Ermenileri kontrol etmek isteyen dış güçlerin toplumun bilincini sürekli “Türk, Türk, Türk” propagandasıyla bulandırdığını, bütün düşünce sistemlerinin bu kurguyla altüst edildiğini ve dış aktörlerin Ermenileri Türklere düşman kıldığını açıkça ifade etti. Daha önce Zürih'te tarihsel anlatıların kimler eliyle şekillendirildiğini sorgulayan, ardından Türk karşıtı dünya görüşünün KGB ajanları tarafından beslendiğini vurgulayan Ermenistan Başbakanı, “Tarihî Ermenistan” takıntısının ülkesini felakete sürüklediğini nihayet yüksek sesle ilan ediyor. Paşinyan'ın bu keskin çıkışı, bölge halklarını asırlardır birbirine kırdıran mekanizmanın perde arkasını yeniden düşünmeyi zorunlu kılıyor.

Paşinyan'ın işaret ettiği 1870'ler öncesinde Anadolu ve İstanbul'da bambaşka bir tarih yaşanıyordu. Osmanlı Devleti, asırlar boyunca Ermeni tebaasına derin bir saygı ve sarsılmaz bir güven duydu; bu bağlılığı “Millet-i Sadıka” unvanıyla taçlandırdı. Fatih Sultan Mehmet'in 1461'de İstanbul Ermeni Patrikhanesi'nin kurulmasına öncülük etmesiyle birlikte Ermeni toplumu kendi inancını, dilini, okullarını ve kültürel kurumlarını özgürce yaşattı. Osmanlı başkentinin siluetini şekillendiren Dolmabahçe, Beylerbeyi ve Çırağan saraylarını inşa eden Balyan ailesi, devletin bu toplumun yeteneğine açtığı geniş alanın en parlak timsali oldu. Ermeni yurttaşlar darphane yönetiminden hazine nazırlığına, hariciye bakanlığından büyükelçiliklere kadar imparatorluğun en mahrem kademelerinde sorumluluk üstlendi. Saray musikisinden tiyatroya, kuyumculuktan ticarete kadar hayatın her sahasında Türkler ile Ermeniler aynı mahallede ekmek bölüşen, düğününde ve acısında omuz omuza duran kadim komşular olarak yüzyılları geride bıraktı.

Barış iklimi 19. yüzyılın son çeyreğinde nasıl parçalandı?

Peki asırlar süren bu barış iklimi 19. yüzyılın son çeyreğinde nasıl parçalandı? Bu sorunun cevabı, Paşinyan'ın parlamento konuşmasında özellikle parmak bastığı 1870'li yılların büyük güç rekabetinde saklı. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Ayastefanos ve Berlin antlaşmaları, Osmanlı topraklarında huzur içinde yaşayan Ermenileri ilk kez uluslararası diplomasinin pazarlık başlığına dönüştürdü. Sıcak denizlere inmeyi hedefleyen Çarlık Rusya’sı ile Hindistan yollarını kontrol altında tutmak isteyen İngiltere ve Doğu Akdeniz'de nüfuz arayan Fransa, zayıflayan Osmanlı İmparatorluğu'nu içeriden sarsacak elverişli bir kaldıraç arıyordu. Bu büyük devletler, konsoloslukları, misyoner okulları ve propaganda ağları üzerinden Ermeni toplumunun kulağına parlak bağımsızlık vaatleri fısıldamaya başladı. Yüzyıllardır komşuluk hukukuyla yaşayan sıradan insanlar, bir anda kendilerini Avrupa başkentlerinin masa başında çizdiği jeopolitik hesapların ortasında buldu.

Bu dış telkinlerin en zehirli meyvesi, 19. yüzyılın sonlarında dolaşıma sokulan “Denizden Denize Büyük Ermenistan” düşü oldu. Karadeniz kıyılarından Akdeniz'e, Karabağ dağlarından Çukurova ovalarına kadar uzanan bu devasa harita, sahadaki nüfus gerçekliğiyle taban tabana zıttı; Ermeniler söz konusu vilayetlerin hiçbirinde çoğunluk oluşturmuyordu. Buna rağmen dışarıda kurulan Hınçak ve Taşnak komiteleri, büyük devletlerin silahlı müdahalesini tetikleyebilmek uğruna Anadolu'nun çeşitli kentlerinde isyanlar, suikastlar ve kanlı provokasyonlar örgütledi. Komitacılar, Osmanlı topraklarında çıkardıkları gürültü sayesinde büyük devletlerin dikkatini çekeceklerini ve onları kendi lehlerine müdahaleye zorlayacaklarını sanıyordu. Avrupa kamuoyunda sempati toplamak amacıyla tırmandırılan şiddet eylemleri, bölgedeki Müslüman ve Ermeni köylerini ortak bir yangının içine itti; yüzyıllık güven duygusu birkaç on yılda derin bir şüpheye dönüştü. Büyük devletlerin süslü beyanatlarıyla cesaretlenen bu çizgi, asırlık komşuları karşı karşıya getirdi ve Birinci Dünya Savaşı'nın yakıcı şartlarında Anadolu'yu derin bir trajediye sürükledi.

Ermenistan'ın ilk başbakanı da itiraf etmişti

Paşinyan'ın bugün parlamentoda haykırdığı o acı hakikat, aslında tam bir asır önce bağımsız Ermenistan'ın ilk başbakanı tarafından tarihe not düşülmüştü. Kaynak Yayınları tarafından Taşnak Partisi'nin Yapacağı Bir Şey Yok adıyla Türkçeye kazandırılan eser, Ovanes Kaçaznuni'nin 1923 yılında Bükreş'te toplanan parti konferansına sunduğu anı ve özeleştiri niteliğindeki raporu gün ışığına çıkarıyor. Sürecin tam merkezinde yer almış bir devlet adamı olarak kaleme aldığı bu belgede Kaçaznuni, Ermeni siyasetinin dış güçler eliyle nasıl körleştirildiğini bütün çıplaklığıyla itiraf ediyor. “Aklımız dumanlanmıştı” diyen Kaçaznuni, kayıtsız şartsız Çarlık Rusya’sına bağlandıklarını, hiçbir somut güvence bulunmadığı hâlde zafer havasına kapıldıklarını ve sorumsuz kişilerin boş sözlerine bel bağlayarak kendilerine yaptıkları hipnozun etkisiyle gerçeklerden koptuklarını yazıyor. Rusların kendi çıkarları gerektirdiğinde Ermenilerin cesetlerini çiğneyip geçebileceğini unuttuklarını hatırlatarak, dışarıdan beslenen bu büyük aldanışın en çarpıcı fotoğrafını çekiyor.

Kaçaznuni'nin satırlarında “Denizden Denize Ermenistan” hayalinin yarattığı yıkım bütün boyutlarıyla sergileniyor. Eski başbakan, gönüllü silahlı birlikler kurmanın, Türklerin barış tekliflerini geri çevirmenin ve İtilaf devletlerinin safında ayaklanmanın telafisi güç bir hata olduğunu açık yüreklilikle kaydediyor. Karadeniz'den Akdeniz'e, Karabağ dağlarından Arap çöllerine uzanan büyük bir devlet talep ettiklerini, bu emperyalist düşü gerçeğe çevirmek için Avrupa ve Amerika'dan Anadolu'ya asker göndermelerini istediklerini anlatan Kaçaznuni, Sevr Antlaşması'nın gözlerini büsbütün kör ettiğini vurguluyor. Tüm bunların sonucuysa ağır bir hüsran olacaktı. Kaçaznuni bu yıkımı unutulmaz bir acılıkla özetleyiro; Fransızlar, İngilizler, Amerikalılar, Bolşevikler, tek kelimeyle bütün dünya kendilerini kolayca aldatmış, kullanmış ve yüzüstü bırakmıştı. “Büyük Avrupa devletleri bizi defnettiler” diyerek Lozan sonrasında geride kalan acı tabloyu işaret eden Kaçaznuni, bir gün Türklerle anlaşma ihtiyacı doğduğunda eski husumet zihniyetinin bütünüyle tasfiye edilmesini öğütlüyordu. Yıllarca yasaklanan bu satırlar, yüz üç yıl sonra bugünlerde Paşinyan'ın konuşmalarında yeniden yankılanıyor.

Emperyalist merkezlerin kurguladığı soğuk bir satranç oyununa “dur demek”

1878 Berlin Kongresi'nden 1923 Bükreş Raporu'na, oradan 2026 Erivan parlamentosuna uzanan bu uzun tarihsel hat, tek bir çıplak hakikati gözler önüne seriyor. Anadolu ile Kafkasya'yı bir asrı aşkın süre kan ve gözyaşına boğan bütün bu meseleler, emperyalist merkezlerin kurguladığı soğuk bir satranç oyunudur. Küresel güçler, enerji yollarına, ticaret koridorlarına ve stratejik geçitlere hükmedebilmek uğruna yerel halkların tarihsel acılarını, kimliklerini ve kırılganlıklarını acımasızca araçsallaştırır. Dün Çarlık Rusya’sı ve Avrupalı imparatorluklar “Denizden Denize Büyük Ermenistan” haritalarıyla Osmanlı'yı içeriden çökertmeye çalışırken, sonraki on yıllarda Soğuk Savaş istihbaratları ve farklı başkentlerdeki lobiler aynı düşmanlığı diri tutarak bölgeyi dışa bağımlı kıldı. Paşinyan'ın üçüncü ülkelerin sözde soykırım siyasetine karşı çıkarak ülkesinin jeopolitik piyon olmayı reddettiğini söylemesi, bu emperyalist oyunun günümüzde bile yeni kılıflarla sahnelendiğini kanıtlıyor.

Tam da bu sebeple Anadolu'nun, Kafkasya'nın ve Orta Doğu'nun kadim halkları her çağda uyanık kalmak zorundalar. Emperyalist başkentlerin dostluk vaatleri daima süreli, kışkırttıkları husumetler ise kalıcı; büyük devletler hedeflerine ulaştığında dün alkışladıkları toplulukları acımasızca kendi enkazıyla baş başa bırakıyor. Uzak okyanusların ötesinden gelen alkışlar sınır kapılarını açmıyor, kapalı kalan sınırların yoksulluğunu ve savaşların faturasını ise hep bu coğrafyanın insanları ödüyor. Bölge halklarının gerçek güvenliği, yabancı güçlerin korumasına sığınmakta aranamaz; aksine karşılıklı egemenliğe saygı duyan, ortak ticareti büyüten ve kendi sorunlarını kendi masasında çözen bir komşuluk bilincinde yükselir. Türkler, Azerbaycanlılar, Ermeniler ve bu toprağın bütün sakinleri, tarih boyunca kendilerine giydirilmeye çalışılan yapay düşmanlık gömleğini yırttıkları ölçüde gerçek bağımsızlığa kavuşacaktır. Geçmişin acı tecrübelerini unutmadan uyanık durmak, gelecek kuşaklara dışarıdan kurgulanmış çatışmalar yerine onurlu bir barış mirası bırakmanın yegâne yoludur.