Post-Sovyet coğrafyasında SSCB kalıntıları

1991’de Sovyetler Birliği’nin çözülmesiyle birlikte on beş yeni devlet ortaya çıktı. Ancak bu siyasi kopuş, kültürel ve fiziksel manzarayı bir gecede silip atmadı. Ermenistan, Azerbaycan, Gürcistan ve Kazakistan gibi ülkeler; bağımsızlıklarını kazanırken aynı zamanda yetmiş yıllık Sovyet egemenliğinin bıraktığı mimari stoku, kentsel planlamayı, semboller dünyasını ve gündelik yaşam pratiklerini de devraldılar. Özellikle Güney Kafkasya ve Orta Asya’nın kilit ülkelerinde bu yetmiş yıllık ideolojik projenin somutlaştığı en çarpıcı sahneler hâline geldi. Bu ülkelerde mimari, sadece barınma veya estetik bir kaygı değil, "yeni Sovyet insanı"nı inşa etme sürecinin en güçlü aracı olarak kullanıldı. Devasa brütalist bloklardan yeraltı saraylarını andıran metro istasyonlarına, gökyüzünden okunabilen bina dizilimlerinden kozmonotların fırlatma öncesi batıl inançlarına kadar uzanan bu çeşitlilik, bugün post-Sovyet kimliğinin en karmaşık katmanı olarak karşımıza çıkıyor.

Moskova gibi kozmopolit ve göç yoğunluğu olan bir şehirde ki gözlemlerime dayanarak yazmaya karar verdiğim bu yazıda komşularımız olan Ermenistan, Azerbaycan, Gürcistan’a yakından bakmak istedim. Bu ülkelerdeki Sovyet etkisini günlük yaşamdan, mimariye kadar incelemeye çalıştığım yazıma gelin birlikte başlayalım.

İdeolojinin taşa dönüşmüş hâli: Stanilist mimari

Kendi ülkemizin tarihinde de gördüğümüz üzere nasıl ki Osmanlı etkisini Rumeli ve Trakya’da daha yoğun görüyorsak, Sovyetler’in somut etkisini de post-Sovyet ülkelerde daha çok görüyoruz. Bu anlamda Sovyet mimarisini salt bir yapılaşma biçimi olarak değerlendirmek bizim içi yanıltıcı olur. Bu mimari, bir devlet propagandası aracıydı; her bina, her cadde ölçeği ve her cephe süslemesi, iktidarın büyüklüğünü ve kalıcılığını anlatmak üzere tasarlanmıştı. Stalin döneminin görkemli neoklasizminden, Kruşçev sonrası dönemin işlevselci modernizmine kadar her aşama, bu dört ülkede farklı birer yansıma buldu. 

Ermenista’da, Erivan'ın en belirgin özelliği, bölgede bolca bulunan ve şehre "Pembe Şehir" lakabını kazandıran volkanik tüf taşıdır. Bu gül rengi taş, brütalist tasarımların sert hatlarını yumuşatarak yapıya organik bir sıcaklık katar. Erivan'daki Cumhuriyet Meydanı (eski adıyla Lenin Meydanı), neo-millî üslubunun zirvesidir. Meydanı çevreleyen hükümet binaları, geleneksel Ermeni taş oymacılığı ile Sovyet anıtsallığının kusursuz bir birleşimidir. 1930'larda Mikael Mazmanyan ve Gevorg Kochar tarafından tasarlanan dört katlı kutu formundaki ilk bölüm, Sovyet avangardının bir ifadesiyken; 1960'larda eklenen lounge ve kafe kanadı, gölün üzerine doğru tek bir beton ayakla uzanan kavisli cam cephesiyle Sovyet modernizminin en cesur örneklerinden biri hâline gelir.

Kardeş ülke Azerbaycan’da ise Bakü’nün mimari kimliği, kentin petrol zenginliği ve SSCB’nin endüstriyel kalbi olma statüsüyle doğrudan ilişkilidir. Şehir, 1920-1930'larda konstrüktivizmin kalesi hâline gelmiş, Bayıl Kültür Evi gibi yapılarla "yeni Sovyet insanı" için ortak yaşam alanları yaratılmıştı. Ancak Stalin dönemiyle birlikte, Mikayil Huseynov ve Sadig Dadashov gibi mimarların öncülüğünde "Azerbaycan Ulusal Romantizmi" akımı başladı. Bu mimarlar, İçerişehir ve Şirvanşahlar Sarayı gibi yerel miraslardan aldıkları geometrik desenleri ve balkon formlarını, devasa Sovyet yapılarına entegre etmişlerdi.  Şehrin sembollerinden biri olan Nizami Sineması da Huseynov’un erken dönem eserlerinden olup, yerel motiflerin Sovyet neoklasizmiyle nasıl yarıştığını gösterir.

Gürcü Sovyet mimarisi, SSCB içindeki en "alışılmadık" ve deneysel formları barındırmasıyla tanınır. Tiflis, 1970'lerde dünya mimarlık literatürüne geçen fütüristik yapılarla donatılmıştı. Bunların en bilineni, günümüzde Gürcistan Bankası merkezi olan eski Karayolları Bakanlığı binasıdır. Gürcistan Parlamentosu binası, Opera ve Bale Tiyatrosu ile 1930’lara ait devlet daireleri; İtalyan ve Rus klasizminin bir harmanı olan cepheleri, altta yatan betonun soğukluğunu örtbas etmektedir. Buradaki çelişki ilgi çekicidir: Gürcistan 2004’ten bu yana Avrupa yanlısı politikasını açıkça benimsemiş olsa da merkezindeki yapı stoku bu iddiayı mimari olarak sorgulatır. 2006’dan beri Tiflis’te Güney Kafkasya’daki tek “Sovyet İşgal Müzesi” bulunmaktadır ve bu mekân resmî düzeyde Sovyet dönemini açıkça mahkûm eder. Öte yandan, şehrin her köşesine sinmiş Sovyet mimarisi ve gündelik yaşam alışkanlıkları, bu resmî karşı-söylemin çok daha karmaşık bir toplumsal gerçeklikle iç içe geçtiğini gösterir. 

Yer altındaki saraylar: Sovyet metroları

Sovyetler Birliği’nin en çarpıcı mimari miraslarından biri tartışmasız metro sistemleridir. Metro, yalnızca bir toplu taşıma ağı değil, yer altına kazınan bir propaganda galerisidir.  Stalinist estetik anlayışına göre işçi, işe giderken güzellikten nasibini almalı; keza devlet ona bu güzelliği sunmakla yükümlüydü. Bu ilkeyle inşa edilen istasyonlar, bugün dünyanın en özgün yer altı mekânları arasında sayılıyor.

Türk cumhuriyetleri arasında ilk metronun 1967’de burada hizmete girmesi tesadüf değil: Sovyetler, petrol zengini Bakü’yü bir vitrin kent olarak konumlandırmıştı. Bugün 40,7 kilometre uzunluğa ve 27 durağa ulaşan Bakü Metrosu, Sovyet yeraltı sarayları geleneğinin en özenli örneklerini barındırmaya devam ediyor. Nizami İstasyonu’na indiğinizde sizi karşılayan şey; yüksek kemerli tavanlar, sarı mermer kaplama ve her iki yanda sıralanan Klasik Antik Çağ’a atıfla tasarlanmış sütunlardır. İstasyona adını veren Azerbaycanlı şair Nizami Gencevi’nin portreleri sosyalist realizmin kalıplarıyla yorumlanmış, şair hem ulusal bir değer hem de Sovyet kültürünün şahidi olarak sunulmuştu. Sovyetlerden kalan bu mirası yakın dönemde kapsamlı bir bakım ve restorasyondan geçmesi, Bakü’nün Sovyet mirasını tümüyle reddetmek yerine seçici bir yeniden yorumlamaya tâbi tuttuğunu gösteriyor.

Tiflis Metrosu ise farklı bir estetik tercih sergiler. 1966’da açılan metro istasyonları, özellikle Rustaveli ve Avlabari durakları, daha sade ama etkileyici bir görüntü sunar. Rustaveli İstasyonu’nda tavandan sarkan kraliyet mavisi mozaik paneller, Gürcü epik şiirinin sahnelerini tasvir eder; bu görsel dil hem Sovyet kolektivizmini hem de Gürcü milliyetçiliğini aynı anda tatmin edecek biçimde kurgulandı.

Erivan Metrosu, Sovyet metro inşaatının gecikmeli bir ürünüydü; ilk hat yalnızca 1981’de açılabilmişti. Ne var ki geç kalmak, kaliteden ödün vermek anlamına gelmedi. Barekamutyan (İstiklal) İstasyonu pembe granit kaplaması ve soyut rölyefleriyle Ermeni taş işçiliğinin izlerini taşır. İstasyonun ismi bağımsızlık döneminde değiştirilmiş, mekânın fiziksel dili ise olduğu gibi korunmuştu: Yani ad değişip taş aynı kalmıştı.

Gündelik hayatta Sovyet izi: Görünmez ama her yerde

Sovyet mirası yalnızca anıtlarda ve kamu binalarında değil, gündelik yaşamın ince dokusunda da varlığını sürdürür. Bu iz, bazen açıkça görünürken bazen de yarı görünür bir biçim alır: alışveriş pratikleri, eğitim anlayışı ya da kolektif hafıza. Azerbaycan, Türkçe kökenli kendi diliyle bölgenin görece özgün bir pozisyonundayken Ermenistan’da Rusça hâlâ iş dünyasının ve yaşlı kuşağın ortak iletişim dili olmayı koruyor. Gürcistan’da 2008 savaşının ardından Rusçaya yönelik tepki belirgin biçimde artsa da özellikle kıyı bölgelerinde ve turizm sektöründe Rusça konuşan ziyaretçilerin ağırlığı bu tepkiyi pratikte yaralıyor. Çocukluğumdan hatırladığım Trabzon’daki Rus Pazarı geleneği bu ülkelerde daha yoğun bir şekilde devam ediyor. Bu pazarlarda eski Sovyet teknolojisi ile donanmış fotoğraf makineleri, Rus seramikleri, semaverler ve daha birçok nostaljik ürünü bulmak mümkün. Bugün post-Sovyet ülkeleri, bu devasa mirasa karşı farklı tutumlar sergiliyor. Azerbaycan, "İdea Kamu Birliği" gibi projelerle şehirdeki Sovyet dönemi mozaiklerini restore edip kültürel miras olarak tescil ederken; Gürcistan ve Ermenistan’da Sovyet geçmişine dair sembollerin kaldırılması yönünde güçlü bir siyasi irade mevcuttur.

Sovyet planlamacıların yarattığı "mikrorayonlar" ve "saray gibi metrolar" bugün hâlâ milyonlarca insanın günlük hayatının doğal bir parçasıdır. Ancak bu yapıların anlamı değişiyor. Bu, toplumların günümüz politikalarını bile etkileyen toplumsal çıkmazların fiziksel ifadeleri... Eskiden "Sovyet gücünü" simgeleyen bir anıt, bugün "millî direncin" veya "tarihsel bir estetiğin" parçası olarak görebiliriz.