Kira krizi, popülizm ve sosyal adalet arasında Avrupa’nın sınavı

Avrupa'da ve tüm Batı'da sosyal uyumu tehdit eden pek çok zorluk bulunuyor. Bunlardan birinin de yüksek kiralar olduğu kuşkusuzdur. Bu durum, sürtüşmelere ve protestolara yol açıyor. Genel olarak ekonomistler, kira kontrolünü uygulanabilir bir seçenek olarak görmüyor. Fikir oldukça yalın ve basit: Eğer daha ucuz konutlar istiyorsanız, yatırımcıların kiraları artırmasını yasaklayın veya artış oranlarını belirleyin.

Avrupa Komisyonu ise kira üst sınırlarına karşı uyarıda bulunarak, bunun daha az yatırım ve inşaata yol açacağını savunuyor. Sonuç olarak konut kiralama piyasaları daha da daralabilir. Uzmanlar, bu tür adımların kolayca ters tepebileceği ve kiracılar için durumu daha da kötüleştirebileceği konusunda uyarıyor. Fiyat kontrolü, piyasa ekonomisinin temel ilkelerini ihlal eder. Avrupa demokrasilerinde olduğu gibi bir piyasa ekonomisinde, fiyatları devletin değil piyasa aktörlerinin belirlemesi beklenir.

Doğrusu, bu altın kural teoride pratikte olduğundan daha iyi işliyor. Son on yıllarda, çoğu ekonomi büyük ölçekli yatırımcıların lehine işleyen dengesizliklere sahne oldu. Süper zenginler muazzam servetler biriktirirken; sadece Batı demokrasileri değil, pek çok yer göreceli yoksulluğun pençesindedir.

Devlet müdahalesi: Yeni bir şey değil

Görünüşe bakılırsa, serbest piyasa ekonomisine bir alternatif olarak devlet müdahalesi daha popüler hâle geldi. Şüphesiz ki şirketler bile zaman zaman hükûmet müdahalesi çağrısında bulundu. 2000'lerin sonundaki kredi krizini ve Obama'nın Amerikan otomotiv endüstrisini kurtarma çabalarını bir düşünün. Almanya bankaları ve bir havayolu şirketini kurtarmış, hatta bundan kâr bile elde etmişti. Çin, devlet kapitalizmiyle bir ilham kaynağı olabilir.

Alım gücünün azaldığı dönemlerde, iç talep bunun yerine hükûmet harcamalarıyla canlandırılabilir. Devlet neden diğer Augias ahırlarını da temizlemeye çalışmasın ki? Açıkçası, ekonomik paradigmalar evriliyor. Ancak devlet yatırımları ve belirli sektörleri desteklemeye yönelik ortak çabalar, canlandırmanın tersi olan politikalardan (kısıtlamalardan) daha başarılı görünüyor: Düzenlemeler, ekonomik canlanmayı kolayca baltalıyor.

Avrupa, özellikle şirketlerin daha fazla yatırım yapmasını engelleyen yasa ve kurallarla kuşatılmış durumdadır. Gerçekten de çoğu Avrupa ülkesi yüksek düzeyde borçludur. Bu nedenle, karşılanabilir konutları finanse etmekte zorlanıyor. Bu cephede Almanya, farklı mali öncelikler belirlemiş olmasına rağmen, hareket alanı olan az sayıdaki ülkeden biridir.

Kira kontrolü mümkün mü?

Son yıllarda protesto hareketleri ve aktivistler, barınmanın bir meta değil, temel bir hak olduğunu ileri sürüyor. Yüksek kiralar ve gayrimenkul değerleri; enflasyon ve yüksek faiz oranlarının körüklediği yüksek yaşam maliyetleriyle yakından ilişkilidir. Kira kontrolü bir bakıma popülist bir yaklaşımdır. Uzmanlar yıllardır bu yöntemin tek başına Avrupa'daki konut krizini çözmeyeceğini savunuyor. Avrupalı politikacılar, yanlış kararlar alarak kiracılar için durumu çok sıklıkla daha da zorlaştırdı.

Birçok kırsal bölgede uygun fiyatlı konut bolluğu yaşanırken, kentleşme özellikle şehirlerde konut sıkıntısına yol açtı. Bu durum, toplumsal hareketlilik sorusunu gündeme getiriyor. Ev sahipliğinin yaygın bir kural olduğu Güney Avrupa ülkelerinin aksine, Almanlar bir kiracılar milletidir. Bu eğilim öğrencileri ve emeklileri zora sokuyor; çünkü gelirlerinin büyük bir kısmını konutlarına harcamak zorunda kalıyorlar.

Almanya'da 2015 yılından bu yana iki kira kontrol mekanizması uygulanıyor. Bir yandan, aşırılıkları önlemek için kira artışlarına genel olarak üst sınır getirildi. Diğer yandan ise konut piyasasının gergin olduğu belediyelerde kira kontrolü zorunlu kılındı. İlgili düzenlemeleri eyalet hükümetleri uyguluyor. Bir daire yeniden kiraya verilmek üzere piyasaya çıktığında, talep edilen kira, o belediyedeki emsal kirayı %10'dan fazla aşmamalıdır.

Ancak bu kuralın pek çok istisnası vardır. Örneğin, ilk kez 1 Ekim 2014'ten sonra kullanılan veya kiralanan daireler bu kapsamda değildir. Kuşkusuz, Bavyera eyalet hükûmeti konut sitelerini elden çıkararak Münih'teki konut sıkıntısına katkıda bulundu. Diğer faktörlerin yanı sıra, özelleştirme de işleri kötüleştirdi. Düşük gelirli hanelere yardımcı olmak amacıyla Alman konut piyasasını sübvanse etmek; özel yatırımcıların, özellikle de büyük ölçekli olanların yarattığı olumsuz etkileri yalnızca hafifletebilir. Alman sosyalist Sol Parti, kurumsal yatırımcıların dairelerine el koymak için bunların kamulaştırılması çağrısında bulunuyor.

Avusturya ise farklı bir yol seçti. Viyana'da bölge sakinlerinin yaklaşık %20'si sübvansiyonlu konutlarda yaşıyor. Zürih, Kopenhag, Münih, Hamburg ve Frankfurt'un aksine, nispeten uygun fiyatlı konutlar sunuyor. Kira kontrolü Avrupa'da yaygındır. Dolayısıyla, bu makale tablonun tamamını sunamaz. Açıkçası, ev sahipleri ve yatırımcılar kira kontrolünü delmenin yollarını bulmuşlardı. Bu durum, fahiş gayrimenkul fiyatları ile kiraların ortalama haneler üzerinde baskı yaratmasına ve enflasyonu körüklemesine neden oluyor. Yine de çoğu Avrupa ülkesi yetersiz konut arzının doğurduğu sonuçları hafifletmeye çalışıyor.

Yeni bir sol popülist dalga mı?

Giderek daha fazla Avrupalı ve hatta Amerikalı, sosyal adalet meselesine kafa yoruyor. Yine de suçu, aslında yüksek kiralardan zengin sosyal gruplara kıyasla daha fazla zarar gören göçmenlerin üzerine atmak daha kolay geliyor. Her halükârda aşırı sağ, günah keçilerini göçmenler arasında aramayı ve alt ile orta sınıfları birbirine düşürmeyi tercih ediyor.

New York ve Paris örneklerinde olduğu gibi, ilerici solun son seçim zaferleri rüzgârın tersine dönebileceğini gösteriyor. Bu şehirlerin yeni sosyalist belediye başkanları Zohran Mamdani ve Emmanuel Grégoire, uygun fiyatlı konut sağlama sözü verdiler. Açıkçası, sosyal adalet, şehirlerde ve kentsel alanlarda seçim meydanlarında belirleyici bir rol oynayabilir. Bu durum, pek çok mücadelede muhafazakâr ve aşırı sağcı partiler karşısında yenilgiye uğrayan sol partiler için bir umut ışığından daha fazlasıdır.

Grégoire, Paris'teki 300.000 boş dairenin boş kalma durumuna son vermeyi amaçlıyor. Bir bakıma, ev sahipleri ve yatırımcıların spekülasyon ve yapay kıtlık yaratma amacı gütmeksizin konutları kiralamaktan kaçınmaları pek mantıklı değil. Bu eğilimi tersine çevirmek, kiraları sadece fiyat üst sınırları getirmekten daha olumlu etkileyebilir.

Kontrol ve bürokratik prosedürler

Kira kontrolü, yatırımcılara sinyaller gönderen popülist bir yaklaşımdır ancak çok fazla yasal ve bürokratik prosedür barındırır. Genel olarak enflasyon ve yaşam maliyeti genel ekonomik koşullara bağlıdır. Merkez siyaset baskı altına girerken, sağ ve sol popülist partiler kendi fikirlerini hayata geçirme fırsatı elde etti.

Hangi modelin daha etkili olduğunu zaman gösterecek. Batılı uluslar kritik bir dönemeçte: Hangi sosyo-ekonomik koşullar altında yaşamak istediklerine ve sosyal adaletin hâlâ geçerli olup olmadığına karar vermek zorunda kalacaklar. Popülizmden çıkış için kolay bir yol bulunmuyor.