El Mencho’nun ölümünden sonra Meksika

Günümüz Meksika’sı dışarıdan bir paradoks gibi görünebilir. Önde gelen bir üretim gücü ve son zamanlarda Amerika Birleşik Devletleri’nin en büyük ticaret ortağı hâline gelmiştir. Başkenti sadece dijital göçebeler için bir yaşam tarzı merkezi olmakla kalmıyor; aynı zamanda Amerikan yarımküresindeki metropoller arasındaki öncü rolünü destekleyecek dijital, maddi ve kültürel altyapısıyla her geçen gün daha fazla övünüyor. Ancak Meksika organize suç dünyasının ana figürlerinden biri olan Nemesio “El Mencho” Oseguera Cervantes’in öldürüldüğü son askerî operasyonla dünya, Meksika’nın başarılarının madalyonun sadece bir yüzünü temsil ettiğini bir kez daha hatırladı. Diğer yüz ise devlet güvenlik güçlerini, uyuşturucu kartellerini, milisleri ve daha küçük suç gruplarını içeren; bu yılın sonlarında üçüncü on yılına girecek olan ve yüz binden fazla insanın hayatına mal olan şiddetli, kanlı ve çok taraflı bir silahlı çatışmadır.

Sınır ötesi organize suç Meksika için tam olarak yeni bir olgu değildir; İspanya'dan bağımsızlık kazanılmadan önce bile, oradan dayatılan katı merkantilist rejim altında kaçakçılık yaygındı. Amerikan Devrimi ve İç Savaş sırasında ateşli silahlar kuzeye kaçırılırken; 19. ve 20. yüzyıl başlarındaki çok sayıda çatışma sırasında ise tıpkı şimdi olduğu gibi güneye gitmişti. ABD'deki içki yasağı kârlı iş fırsatlarına yol açtığı gibi; esrar, kokain, eroin ve diğer maddelerin yasaklanması da benzer sonuçlar doğurdu. Ancak sadece sonuncusu, bugün "düşük yoğunluklu bir iç savaş" olarak tanımlanan; suç aktörleri (çoğunlukla uyuşturucu kartelleri olarak bilinir) tarafından körüklenen, kendi aralarındaki ve devletle olan çekişmelerinden beslenen devasa kâr marjlarına ve buna eşlik eden risk alma davranışlarına yol açtı.

Meksika kartellerinin dönüşümü

Meksika uyuşturucu kartelleri birkaç farklı aşamadan geçerek evrildi; 1970'lere kadar kaçakçı ailelerin bölgesel ittifakları hâkimdi. Amerika Birleşik Devletleri'nin Meksika'ya, geleneksel olarak afyon üretim merkezi olan Sinaloa eyaletindeki faaliyetlerini durdurması için baskı yapmasının ardından, farklı suç grupları Guadalajara şehrinde birleşerek Guadalajara Karteli olarak bilinen organizasyonu oluşturdu. Bu yapı, Meksika istihbarat servisi DFS tarafından sıkı bir şekilde denetleniyordu. Ancak bazı liderlerinin bir ABD Uyuşturucu ile Mücadele Dairesi (DEA) ajanını kaçırıp öldürmeye karar vermesiyle haddini aştı ve 1989'da parçalandı. Monolitik kartel böylece Tijuana, Ciudad Juárez, Körfez kıyısı ve Sinaloa'nın geleneksel dağlık afyon yetiştirme bölgelerindeki önemli sınır geçiş noktalarına dayalı bölgesel organizasyonlara bölündü. Bu gruplar ve diğer küçük organizasyonlar arasında şiddetli çatışmalar yaşansa da çoğu gözden ırak kalmayı başardı.

Bu durum, 2000'li yıllara kadar devam etti. O dönemde bazıları sözde dinî doktrinlere sahip daha ağır silahlı gruplar, geleneksel uyuşturucu kaçakçılığı gruplarının gücüne meydan okumaya başladı. Bu grupların bir kısmı suçlular tarafından koruma olarak tutulan eski askerlerin sonucuydu, diğerleri ise dışarıdan gelenlerin etkisine direnmek için milisler olarak ortaya çıktı. 2006 yılında, dönemin başkanı Felipe Calderón, Meksika'nın güneybatı eyaletinde kurulan ve kurucusunun bir ABD hapishanesinde gördüğü iddia edilen dinî vizyonlardan kısmen ilham alan yeni grup Familia Michoacana ile savaşmak için orduyu göndermeye karar verdi.

Nemesio “El Mencho” Oseguera Cervantes, kendisi de kıdemli bir uyuşturucu kaçakçısı ve eski bir yerel polis memuru olarak, kendi kartelini kurmak üzere bu bağlamda yola çıktı. "Jalisco Yeni Nesil Karteli" (Cártel de Jalisco Nueva Generación – CJNG) şu an nispeten genç ancak giderek baskın hâle gelen bir suç örgütüdür. 2010 yılında, daha önce Sinaloa Karteli ile bağlantılı olan Michoacán ve Jalisco'daki eski grupların parçalanmasının ardından yeni bir grup olarak ortaya çıktı. O zamandan beri, özellikle 2010'lu yıllarda şiddet yanlısı Zetalar'a karşı elde ettiği askerî başarılarla ve son derece militan yaklaşımı ve eylemleriyle ün kazandı.

Hâlâ bazen değişen geleneksel suç ailesi ittifaklarının egemenliğinde olan uzun süreli rakibi Sinaloa Karteli'nden, temel olarak nispeten hiyerarşik ve disiplinli yapısıyla ayrılır. Artık hayatta olmayan lider tarafından net bir komuta zinciri içinde yönetilen çeşitli uzmanlaşmış alt gruplar bulunur. Yerel müttefiklerle, her iki tarafın da uymayı taahhüt ettiği bir davranış kurallarını ana hatlarıyla belirten detaylı yazılı anlaşmalar yapılır. Birkaç yıldır bir "iç savaş" nedeniyle felç olmuş olan Sinaloa Karteli'nin aksine, görünürde birbirleriyle rekabet eden ve eşit statüde olan alt gruplar yoktur.

Hiyerarşik yapı aynı zamanda kurum içi bir iş bölümüne de imkân tanır. Örneğin, nispeten güçlü bir FPV dron ünitesi (Operadores Droneros) ve dronlara karşı savunma için kurum içi elektronik karşı önlem kabiliyetleri mevcuttur. Bu tür kabiliyetler diğer Meksika suç örgütlerinde aynı derecede kurulmamıştır; muhtemelen bunun sebebi, bu tür birimlerin liderlik için bile tehlikeli fırsatlar yaratabilecek olmasıdır. Dronlar CJNG tarafından polis ve askerî güçlere, ayrıca adliye binalarına saldırmak için kullanılır. Bir vakada, evlerin yoğun bombardımanı yoluyla sivil halkı tartışmalı bir bölgeden sürmek için kullanılmıştı.

Ekonomik olarak, çok sayıda küçük gelir kaynağının yanı sıra CJNG, esas olarak sentetik uyuşturucu (metamfetamin, fentanil) üretimiyle ilgilenir. Meksika'nın batı kıyısında yer alan ve Çin'den öncü kimyasalların ithalatı için önemli olan kilit endüstriyel limanların (Manzanillo) kontrolü ve Guadalajara çevresindeki endüstriyel bölgelerdeki baskın rolü bunun için özellikle önemlidir. Burası, diğer operasyonel yöntemleri ve gelir kaynaklarını da kullanan CJNG'nin coğrafi çekirdeğidir. Bazı bölgelerde kartel, belediye güvenlik birimlerini ve bununla bağlantılı haraç potansiyelini de kontrol eder. Direnişle karşılaştığında genellikle vahşice ama kontrollü bir şekilde tepki verir; bu durum, eski Zetalar veya Caballeros Templarios'un genellikle aşırı ve bu nedenle uzun vadede kendi kendini yok eden şiddetinden farklıdır.

Kartel şiddeti, devlet stratejileri ve geleceğin belirsiz dengesi

Kartel liderine karşı şimdi operasyon yapılması kararının birkaç nedeni olabilir. Elbette saldırı, sadece Meksika uyuşturucu kartellerine karşı daha agresif bir yaklaşım çağrısında bulunan yeni ABD yönetiminin taleplerinden kaynaklanıyor olabilir. Özellikle Meksika başkanını kritik konularda daha avantajlı bir müzakere pozisyonuna getirmek de amaçlanmış olabilir. Ayrıca son zamanlarda personel, ekipman ve finansman açısından takviye edilen ve Meksika'da faaliyet gösteren ABD istihbarat servislerinden gelen spesifik hedefleme bilgilerinin mevcudiyetinden de kaynaklanıyor olabilir. Öte yandan, Meksika hükûmetinin kendi çıkarları doğrultusunda buradaki tutumunu sertleştirmiş olması da muhtemeldir. Sinaloa Karteli'nin iç savaşındaki taraflardan biriyle yakın zamanda yapılan bir anlaşma, CJNG'nin Meksika suç örgütleri arasındaki rekabette baskın bir konuma gelme olasılığını artırmıştı. Bu durum, özellikle örgütün disiplinli ve askerî benzeri yapısı göz önüne alındığında, Meksika devleti için kabul edilemez bir tehdit oluşturabilirdi.

Elbette sentezlenmiş bir açıklama da mümkündür; örgütün El Mencho’nun ölümünden sonra hangi yolu izleyeceği belirsizdir. Örgütün çekirdek komutası sıkı bir gizlilik altında faaliyet gösteriyordu ve üyeleri arasındaki ilişkiler hakkında Sinaloa Karteli vakasına kıyasla çok daha az şey biliniyor. Genel olarak Meksika uyuşturucu kartelleri, düzenli halefiyet süreçleriyle tanınmazlar. El Mencho’nun ölümüne verilen son derece şiddetli tepki, örgüt içinde belirli dağılma risklerinin de algılandığını gösterebilir. Bu senaryoda, CJNG'nin Meksika devletine karşı savaş ilanı, dış bir çatışma yoluyla örgütün iç bütünlüğünü sağlamaya yönelik nispeten kısa vadeli bir manevra olabilir. Bu, Meksika kartelleri arasında nadir olmayan bir taktiktir. Halefiyet durumu istikrara kavuştuğunda, durumun sakinleşmesi beklenebilir; şu an öyle olduğu görülüyor.

Ancak dağılma belirtileri ortaya çıkarsa, Meksika için son derece tehlikeli bir durum oluşacaktır. Ağır silahlı CJNG birimleri birbirleriyle ve diğer rakiplerle şiddetli bir bölgesel çatışmaya girecektir. Dahası, CJNG’nin paramiliter doğası göz önüne alındığında, bir tür siyasallaşmanın ve "narko-gerilla" savaşı biçiminin ortaya çıkması muhtemeldir. Bu durumda Meksika devleti, bu teknolojik olarak gelişmiş grupları püskürtmekte önemli zorluklarla karşılaşabilir. Ayrıca bir dönem Meksika uyuşturucu kartellerine karşı askerî saldırı tehdidinde bulunan Trump yönetiminin böyle bir duruma nasıl tepki vereceği belirsizdir.

Pek çok açıdan, Meksika'nın güncel durumu bize dünyanın bir bütün olarak durumunu hatırlatıyor: Çatışmalar artık çevre bölgelerle sınırlı değil. Başarılı modernleşme ve kanlı savaşlar genellikle el ele gidiyor.