İki başkent arasında: Petersburg’un renkleri, Moskova’nın grileri

Petersburg’dan Moskova’ya trenle 8-9 saat gibi bir sürede ulaşabiliyorsunuz. Tren yolculuklarının zamanı yavaşlatan ağır temposuna bir de Rusya’nın sonsuz ve ihtişamlı ormanları, ahşap köy evleri, kasvetli ve donuk göl manzaraları eklenince keyifli bir seyahatin kapıları aralanıyor. Sabah Petersburg’a indiğinizde, sanki bambaşka bir ülkeye adım atıyor gibi hissediyorsunuz. Aslında bu ülke size daha gerçek bir “Rusya” sunuyor. Dört gün boyunca bu şehrin sokaklarında yürüdükçe, her köşede karşınıza çıkan o “Rusluk” hissine tanıklık ediyorsunuz. Dostoyevski’den Gogol’a okuduğunuz bütün Rus romanlarını tekrar yaşıyorsunuz. Bir metropol ve başkent olarak Moskova’da bulamadığınız birçok detayı, Petersburg’da fazlasıyla buluyorsunuz.

Moskova 1147’de hızla Rusya’nın iktidar merkezi olurken, Saint Petersburg “Batı’ya açılan kapı” rolünü üstleniyor. İmparatorluk döneminde Petersburg görkemli Barok ve Neoklasik eserlerle süslenirken, Moskova Rönesans sonrası Rus Ortodoks ve İtalyan Rönesansı esintilerini harmanlıyor. Sovyet dönemi Moskova’da devasa Stalinist gökdelenleri ve geniş beton konut bloklarını, Petersburg’da ise şehri büyük ölçüde az etkileyen gecekondu benzeri toplu konutları beraberinde getiriyor. Günümüzde Moskova, dünyanın en yüksek binalarından bazılarına (Moskova-City gökdelenleri) ev sahipliği yapan bir finans merkezidir. Petersburg ise UNESCO Dünya Mirası listesinde, Barok ve Neoklasik üslupların birbirine karıştığı engin bir mimari mirasa sahiptir. Şimdi birinde yaşadığım, birini ziyaret etme fırsatı bulduğum Rusya’nın farklı yüzlerini gösteren bu iki şehre yakından bakıyoruz.

Petersburg: Donmuş zamanın pastel renkleri

Petersburg’u 1703 yılında Çar Büyük Petro, bataklık arazileri üzerine çekiçle bir şehir olarak inşa ediyor. Bataklıklara kazıklar çakılıyor, on binlerce işçi hayatını kaybediyor, nehir kolları arasındaki deltaya Avrupa’nın en ihtişamlı sarayları yerleştiriliyor. Petersburg, bir şehir değil, bir manifestodur: Rusya’nın Batı’ya açılan penceresi, Avrupa medeniyetini içselleştirme tutkusunun taşa ve mermere işlenmiş biçimidir.

Trenden inince hemen şehrin gözde caddesi Nevski Bulvarı’nın merkezinde kendinizi buluyorsunuz. Moskova’nın o beton gri, cam ofis kuleleri ve Stalinist gökdelenlerinin aksine Petersburg’da her bina bir pastel tablo gibi görünüyor. Açık yeşil, soluk sarı, mercan pembe, gökyüzü mavisi… Yürüdüğünüz her sokak bir tarih ders kitabının sayfasını aralıyor. Nevski Prospekt’te yürürken sağınızda Kazan Katedrali’nin sütun ormanı, solunuzda bir 18. yüzyıl tüccar konağı, arkada ise Dostoyevski’nin Raskolnikov’unun adımladığı kanal boyları uzanıyor. Petersburg’un insanları da mimarisi gibi “kuzeyli” duruyor. Metroda, Nevski’de, Hermitage’ın önündeki sırada gördüğüm insanlar gerçekten daha uzun boylu, daha sarışın ve daha açık tenli. Petersburglular Moskovalılara göre daha sessiz, daha mesafeli ama aynı zamanda daha incelikli görünüyor. Moskova’da genellikle “ne bakıyorsun” bakışından veya kayıtsız bir omuz silkmekten fazlasını alamıyorsunuz. Şehir, yalnızca Dostoyevski, Gogol, Akhmatova, Brodsky gibi isimleri çıkarmakla kalmıyor; aynı zamanda gündelik konuşmada bile bir edebiyat havası taşıyor. Kafe sohbetleri daha felsefi geçiyor, tiyatro biletleri daha çabuk tükeniyor, kitapçılar daha kalabalık oluyor. Moskova ise bütün metropol şehirlerle aynı kaderi paylaşıyor. Sohbetler genelde iş, para, trafik ve gündelik meşguliyetler üzerinde yoğunlaşıyor.

Karanlığa geç saatlerde yenik düşen Petersburg’da yazları “Beyaz Geceler” yaşanıyor; haziran ortasından temmuz başına kadar şehir güneşli bir gökyüzüne bürünüyor. Ben de bu benzersiz doğa fenomeninin başlangıç zamanlarına tanık oluyorum. Neva Nehri’nin geniş yataklarında yüzen yelkenliler, bronz heykeller ve altın kubbeler, sakin akışta tekne turuna çıkmış gezginleri büyülüyor.

Moskova: Dinamik grilik ve çok katmanlı karmaşa

Şimdi Moskova’ya dönüyoruz. Yedi sekiz aydır eğitim sebebiyle geldiğim bu şehri, hayatımdaki dönüm noktalarından biri diye niteleyebilirim. Moskova, Petersburg’a göre gri bir şehir olarak görünüyor. Ama bu gri, tekdüze bir beton grisi değil; farklı tonları var: Sovyet dönemi konut bloklarının soluk külü, iş merkezi “Moskova City”nin yansıtıcı camlarının çelik mavisi, Lujniki Stadyumu’nun soğuk betonu ve ara ara gökyüzüne yükselen altın soğan kubbelerin yansıttığı parlak gümüş… 16. yüzyıldan kalma Aziz Vasil Katedrali’nin şeker renkli kubbelerinin hemen yanı başında bir Stalin gökdeleni yükseliyor; onun dibinde ise 2000’lerden kalma bir cam ofis binası yer alıyor. Tarih burada katmanlı değil, üst üste atılmış gibi duruyor. Petersburg’da her dönem kendi mahallesini kurmuşken, Moskova’da aynı caddede 14. yüzyıldan 21. yüzyıla kadar her şeyi aynı anda buluyorsunuz. Bu anlamda Moskova biraz da İstanbul’u andırıyor.

İnsanları da öyle. Moskovalılar daha karışık, daha melez bir yapı sergiliyor. Sarışınlık oranı Petersburg’a göre belirgin şekilde düşük; burada Orta Asya, Kafkasya, Tataristan ve Avrupa’nın her yanından gelen göç dalgaları birbirine karışıyor. Yürüme hızları da farklılık gösteriyor. Moskova’da bir insan yürürken aynı anda birçok işi yapmak zorunda kalıyor. Burada hayatın hızı durup bir dakika dinlenmeye izin vermiyor. Petersburg’da ise bir banka oturup martıları izleyebilir, nehir kenarında yürüyebilir, sonra akşam için plan yapabilirsiniz. Moskova'da Stalin kulelerinin gölgesinde küçülüyor, metro istasyonlarının mermer ve avizeli ihtişamında şaşırıp kalıyorsunuz. İki şehrin mimarisi de görkemli olsa da Moskova sizi bastırıyor, Petersburg ise sizi bir rüyanın içine davet ediyor.

Hangi şehir daha Rus?

Ailem ve dostlarımdan aldığım, belki de bu yazının omurgasını oluşturan soru: “Hangi şehir daha Rus?” Bu soru, aslında “Rusya nedir?” sorusunun başka bir formülasyonudur. Eğer Rusya; Orta Çağ'dan Sovyet dönemine kadar uzanan organik tarihiyle, Ortodoks Kilisesi'yle, kalabalık ve çoğul halklarıyla tanımlanacaksa Moskova daha Rus görünüyor. Ama eğer Rusya; Batı'ya açılma arzusuyla, Aydınlanma idealleriyle, edebiyat ve müziğin şehriyle tanımlanacaksa Petersburg öne çıkıyor. Rus olmak, Batı’ya karşı bir manifesto haliyse eğer, Petersburg bu bilincin en yoğun yaşandığı yer oluyor. Her sokağı, her kanalı, her sarayı, “Biz Avrupa’yız; ama daha görkemli, daha trajik, daha fazlasıyız” diyor. Moskova ise artık bu ikiliği aşmış, karmakarışık bir Asya-Avrupa melezine dönüşüyor. Moskova’da ne tamamen Batılısınız ne de Doğulu; sadece Moskovalısınız. Buna karşın Petersburg, Rus olmaya çalışan bir şehir gibi değil; Rusluğun farklı bir yorumunu temsil eden bir şehir gibi hissettiriyor. Çar Petro'nun Batı'ya açılma projesi, sonunda özgün bir kimlik yaratıyor: Ne tam Avrupalı ne de içe kapanık Moskova geleneğinden beslenen; Petersburg kendi başına bir sentez oluyor.

Şehirler arası rekabet yalnızca turistik bir gözlem değil, tarihsel bir olgudur. Bolşevik Devrimi'nin ardından başkentin Moskova'ya taşınması, Petersburg'u güçten düşürüyor. Bu karar siyasi olduğu kadar sembolik bir anlam da taşıyor. Moskova; asırların birikimiyle yoğrulmuş, içe dönük, geleneksel ve kaotik yapısıyla "Eski Rusya"nın ve Avrasyacı damarın temsilcisiyken; St. Petersburg, bir imparatorun iradesiyle bataklıklar üzerine inşa edilmiş, rasyonel, Avrupai ve dışa dönük yüzüyle Rusya’nın Batı modernitesine açılan "penceresi" oluyor. Sovyetler için Petersburg, Çarlık Rusya'sının ve Batı hayranlığının simgesiyken Moskova devrimin kalesi olarak görülüyor. O günden bugüne iki şehir bu kimlikleri taşımaya devam ediyor.

Gerçek şu ki bu iki şehir birbirini tamamlıyor. Petersburg'un Avrupa'ya açılan kapısı olmadan Moskova yalnızca içe dönük bir kale olurdu. Moskova'nın iktidar ve kalabalık enerjisi olmadan Petersburg ise güzel ama işlevsiz bir müzeye dönüşürdü. Rusya, bu iki şehrin arasındaki gerilimi ve diyaloğu sentezleyerek var olmuş bir ülkedir. Rusya’nın hem iç politikasında hem de dış dünyaya çizdiği imajda bu sentez belirleyici bir rol oynuyor. Bu iki şehri ayrı ayrı anlamaya çalışmak eksik bir tablo oluşturuyor. Petersburg’suz bir Rusya eksiktir, Moskova’sız bir Rusya ise imkânsızdır. Bir ülkeyi anlamak için onun başkentini ziyaret etmek yeterlidir derler; ancak Rusya bu kuralı bozuyor. Çünkü Rusya'nın ruhu tek bir şehre sığmıyor; Moskova'nın gri sabahlarına ve Petersburg'un beyaz gecelerine, ikisine birden ihtiyaç duyuyor.