Gerçek hikâye: Argo

1979 yılının Kasım ayında Tahran sokakları öfke, sloganlar ve denetlenemeyen bir kaosla çalkalanıyordu. Devrik Şah’ın tedavi amacıyla ABD’ye kabul edilmesi ve 1953 darbesinin hafızasıyla tetiklenen gerilim, radikal öğrencilerin Amerikan Büyükelçiliği’ni işgal etmesiyle patlak verdi. Binlerce kişi elçiliği “casusluk yuvası” ilan edip onlarca kişiyi rehine aldığı sırada, konsolosluk binasındaki altı Amerikalı diplomat kargaşadan faydalanıp kaçmayı başardı.

Diplomatlar geçici olarak güvenli bir yer bulsa da zamana karşı amansız bir yarış çoktan başlamıştı. Washington’da ise CIA’in kılık değiştirme ve sahte kimlik uzmanı Tony Mendez’e bu altı kişiyi, ülkeden tek parça hâlinde çıkarma görevi verildi. Mendez, teyakkuz hâlindeki tüm sınır güvenlik önlemlerini boşa çıkaracak son derece gizli ve yüksek risk barındıran bir kurtarma planını devreye soktu.

27 Ocak 1980 sabahı İsviçre Hava Yolları’na ait uçak Tahran'dan havalandığında, tarihin en ilginç operasyonlarından biri başarıyla tamamlanmıştı. Ancak bu akıl almaz tahliyenin ardındaki gerçekler, belgelerdeki gizlilik kararı Bill Clinton hükûmeti tarafından kaldırılana kadar karanlıkta kaldı. Dünyanın geri kalanı ise bu film gibi operasyonun tüm ince detaylarını, yıllar sonra gazeteci Joshuah Bearman imzası taşıyan ve Wired dergisinde yayımlanan kapsamlı makaleyle öğrenecekti:

“How the CIA Used a Fake Sci-Fi Flick to Rescue Americans from Tehran”

Bearman'ın “CIA, Amerikalıları Tahran'dan Kurtarmak İçin Sahte Bir Bilim Kurgu Filmini Nasıl Kullandı” başlıklı makalesi, bu tarihi firarın perde arkasını tüm detaylarıyla gözler önüne seriyordu.

4 Kasım 1979 sabahı Tahran sokakları, devrimin yarattığı fırtınalı atmosferin ve sokaklara taşan keskin anti-Amerikanizmin gölgesinde çalkalanırken; kendilerini “İmam’ın Yolundaki Öğrenciler” olarak adlandıran militanlar, ABD Büyükelçiliği’nin yüksek çitlerini aşarak kompleksi işgal etti. Böylece tarihin en uzun ve en gerilimli rehine krizlerinden biri resmen başladı. Büyükelçilik binasındaki onlarca görevli esir alınıp gözleri bağlanırken, ana binadan yaklaşık yüz metre uzaklıktaki konsolosluk ek binasında sessiz bir panik yaşanıyordu. Konsoloslukta görevli altı Amerikalı diplomat (Robert Anders, Mark Lijek, Cora Lijek, Henry Schatz, Joseph Stafford ve Kathleen Stafford) sokaktaki kaostan ve yağmurlu Tahran havasından faydalanarak arka kapıdan sızmayı başardı.

Şehrin tekinsiz ve yabancılara karşı tamamen paranoyaklaşmış sokaklarında günlerce saklanacak güvenli bir yer arayan bu altı kişi, sonunda büyük bir cesaret örneği gösteren Kanada Büyükelçisi Ken Taylor ile diplomasi görevlisi John Sheardown’ın kapısını çaldı. Kanadalı diplomatlar hayatlarını riske atarak bu altı Amerikalıyı konutlarında gizlice misafir etmeye başladı. Ancak süre hızla tükeniyordu; çünkü elçiliği ele geçiren militanlar, Amerikan görevlilerinin kaçmadan önce kıyım makinelerine attığı gizli belgeleri ve kâğıt şeritlerini halı dokur gibi sabırla birleştiriyor, elçilikte bulunmayan eksik diplomatların kimliklerini ve yüzlerini tek tek tespit ediyordu. Çember her geçen saat biraz daha daralmaktaydı.

Washington D.C.’de ise durum tam anlamıyla bir çaresizlik resmi çiziyordu. CIA’in Operasyon Direktörlüğü’nde görev yapan, kılık değiştirme ve sahte kimlik oluşturma uzmanı Tony Mendez’in önüne çözülmesi neredeyse imkânsız görünen bu dosya getirildi. Altı diplomatı, sınırları tamamen kapatılmış, havaalanları sıkı kontrol altına alınmış ve Batılı her yüzün ajan olarak görüldüğü bir ülkeden sağ salim çıkarmak gerekiyordu. Masaya yatırılan ilk fikirler tam anlamıyla felaketti: Diplomatlara tarlada çalışan Amerikalı tarım uzmanı süsü vermek, onları bisikletlerle Türkiye sınırındaki karlı dağlardan geçirmek ya da İngilizce öğretmeni kılığına sokmak gibi önerilerin tamamı intiharla eş değerdi. Mendez, bu tip klasik casusluk yöntemlerinin teyakkuz hâlindeki bir devrim rejimine takılacağını çok iyi biliyordu. Şüphe çekmeyecek, aksine insanların gözü önünde olduğu hâlde sorgulanmayacak kadar absürt ve cüretkâr bir kurguya ihtiyaç vardı. Mendez’in zihninde şimşekler çaktı: İnsanların sorgulamadan kabullendiği, mantık sınırlarını zorlasa bile dönemin ruhuna uyan tek bir dünya vardı, o da Hollywood’du.

Mendez, efsanevi Maymunlar Cehennemi filminin Oscar ödüllü makyaj ustası ve aynı zamanda CIA için gizli danışmanlık yapan yakın dostu John Chambers ile temasa geçti. İkili, planı sıfırdan inşa etmek üzere harekete geçti. İlk adım olarak Hollywood’da “Studio Six Productions” adında sahte ancak tamamen yasal görünen bir film yapım şirketi kurdular. Şirketin geçerli görünmesi için popüler bir senaryoya ihtiyaçları vardı. Arama çalışmaları sonucunda, Roger Zelazny’nin Lord of Light adlı bilim kurgu romanından uyarlanan, Star Wars çılgınlığının yarattığı dalgadan beslenen egzotik bir uzay operası senaryosu seçildi. Senaryonun adı, antik Yunan mitolojisindeki Altın Post’u aramaya çıkan kahramanlara ithafen değiştirildi:

Argo

Planın başarısı, anlatılan yalanın ne kadar kusursuz ambalajlandığına bağlıydı. Sunset Boulevard üzerinde lüks bir bina kiralandı, kapısına tabelalar asıldı, telefon hatları bağlandı ve özel kartvizitler basıldı. Sektörün en prestijli yayınları olan Variety ve The Hollywood Reporter dergilerine tam sayfa, renkli ve son derece profesyonel Argo ilanları verildi. Yapım şirketi, Beverly Hills'teki ünlü bir mekânda basın mensuplarının ve Hollywood çevrelerinin katıldığı görkemli bir tanıtım partisi düzenledi. Gazeteler Argo'nun Orta Doğu’nun egzotik mekânlarında çekilecek yüksek bütçeli bir uzay destanı olduğunu yazmaya başladı. Kurgu o kadar inandırıcıydı ki, sahte şirketin telefonları senaryosunu satmak isteyen gerçek senaristler ve rol arayan aktörler tarafından kilitleniyordu. CIA, dünyayı kandırmak için Hollywood’un tüm görkemini ve illüzyon yeteneğini kusursuz bir silah olarak kullanıyordu.

Hazırlıklar tamamlandığında Tony Mendez, Kanada hükûmetinin gizlice sağladığı gerçek pasaportlar, İran kültür bakanlığının sağlamış olduğu vizeleri ve “Argo filminin Kanadalı yapımcısı Kevin Harkins” kimliğiyle Tahran’a uçtu. Kanada Büyükelçiliği'nin konutunda saklanan altı diplomatla buluştuğunda, önlerine senaryolar, uzay gemisi konsept çizimleri, storyboard’lar ve kameraman, yapımcı, senarist gibi sahte kimlik kartları koydu. Diplomatlar ilk başta bu fikri tam bir delilik olarak karşılasa da başka çareleri olmadığını biliyorlardı. Mendez, haftalarca korku içinde saklanan bu altı kişiye sadece sahte biyografilerini ezberletmekle kalmadı; onlara bir film ekibi gibi nasıl yürüyeceklerini, göz temasını nasıl kuracaklarını, birbirleriyle nasıl şakalaşacaklarını ve en önemlisi kendi hikâyelerine nasıl inanacaklarını öğretti. Onlar artık kaçak diplomatlar değil, mekân bakmaya gelmiş havalı bir Hollywood ekibiydi.

27 Ocak 1980 sabahı, Tahran Mehrabad Havalimanı, elleri tetikte bekleyen Devrim Muhafızları ve şüpheli her hareketi izleyen gözlerle doluydu. Altı diplomat ve Mendez, pasaport kontrol noktasına doğru ilerlerken gerilim doruk noktasına ulaştı. Muhafızlar grubu durdurup ülkeye geliş amaçlarını sorguladığında, Mendez ve diplomatlar soğukkanlılıklarını koruyarak ellerindeki Argo konsept çizimlerini, uzay yaratığı tasarımlarını ve Variety dergisindeki gazete kupürlerini masaya serdi. Muhafızlar, ellerindeki egzotik uzay gemisi görsellerine ve Hollywood ışıltısına bakarken kurgunun büyüsüne kapıldı; şüphe yerini meraka bıraktı. Pasaportlara çıkış damgaları vuruldu ve grup İsviçre Hava Yolları’na ait uçağa adım attı.

Uçak pistten havalanıp İran hava sahasını terk ettiğinde, tarihin en garip, en yaratıcı ve en riskli kurtarma operasyonu tek bir el ateş edilmeden, sorunsuzca tamamlanmıştı. Diplomatlar özgürlüğüne kavuşmuştu ancak hikâyenin trajikomik yönü burada bitmiyordu. Tahran’da hâlen esir tutulan 52 rehinenin hayatını riske atmamak için CIA operasyondaki tüm rolünü gizli tuttu. Tüm dünya bu kahramanlığı Kanada’nın tek başına başardığını sandı. Ajan Tony Mendez’e verilen üstün hizmet madalyası bile gizli bir törenle takılıp hemen ardından kasaya kaldırıldı. Bütün bu akıl almaz kurgu, uzay gemisi çizimleriyle kandırılan sınır muhafızları ve Hollywood simyası, üzerindeki gizlilik kararı kaldırılana ve gazeteci Joshuah Bearman bu hikâyeyi derleyip Wired sayfalarında tüm ayrıntılarıyla dünyaya duyurana kadar tam 17 yıl boyunca tarihin tozlu arşivlerinde bir sır olarak kaldı. Ancak gerçekliğin kurgudan çok daha sıra dışı olabildiğini kanıtlayan bu operasyon, en sonunda ait olduğu yere, yani beyaz perdeye geri dönecekti. Tanıdığımız bir coğrafyada ve aşina olduğumuz bir isimle:

Ben Affleck

Projeyi ilk fark edenler yapımcı George Clooney ve ortağı Grant Heslov oldu. Makalenin ve Tony Mendez’in anılarının sinema haklarını satın alan ekip, senaryoyu kaleme alması için Chris Terrio ile anlaştı. Yönetmen koltuğu içinse Gone Baby Gone ve The Town filmleriyle arkasındaki şüphe bulutlarını dağıtan Ben Affleck seçildi. Affleck, projenin sadece yönetmenliğini üstlenmekle kalmadı, sahte filmin mimarı Tony Mendez karakteriyle başrolü de sırtladı. Onun amacı, Dönem atmosferinin kasvetini, gerilimini ve Hollywood’un hicivsel yaklaşımını tek bir potada eritmekti.

Ancak prodüksiyon ekibinin önünde büyük bir engel duruyordu. Hadiselerin yaşandığı Tahran’da çekim yapmak siyasi atmosfer nedeniyle kesinlikle imkânsızdı. 1979 yılındaki o boğucu, her an patlamaya hazır sokak atmosferini yaratmak için dünya genelinde mekân arayışına girildi. Aranan kan Türkiye’de bulundu. Film ekibi, Tahran sahnelerinin büyük bir bölümünü canlandırmak üzere rotayı İstanbul’a çevirdi.

İstanbul, filmin görsel ruhunun şekillendiği ana merkez hâline geldi. Eminönü sokakları, Kapalıçarşı’nın tarihî koridorları, Balat ve Fener’in dar sokakları döneme uygun Farsça tabelalar, dönemin araçları, Humeyni posterleri ve kalabalık figüran ordusuyla 1979 Tahran’ına dönüştürüldü. Tarihî Ayasofya Cami ise diplomatik görüşmelerin ve gizli temasların geçtiği kilit bir mekân olarak sinematografik bir zarafetle kullanıldı. İstanbul’un tarihî dokusu ve kaotik sokak mimarisi, seyirciye o dönemin ruhunu hissettirmede muazzam bir rol oynadı. Hollywood içi sahneler Los Angeles’ta tamamlanırken, CIA karargâhı sahneleri için Virginia’daki gerçek binada çekim yapılmasına özel izinler alındı.

Ben Affleck, sinema dünyasının ihtiyaç duyduğu dramatik ritmi yakalamak adına gerçek hikâye üzerinde bazı Hollywood dokunuşları yapmaktan çekinmedi. Gerçek operasyonda Kanada hükûmetinin ve Büyükelçi Ken Taylor’ın üstlendiği cesaret, filmde CIA’in ve Tony Mendez’in bireysel başarısını öne çıkarmak adına arka plana itildi. Gerçek hayatta son derece sorunsuz ve sakin geçen havalimanı kontrolü, filmde pistte uçağın arkasından koşan Devrim Muhafızları araçlarıyla büyük bir kovalamaca sahnesine dönüştürüldü. Ayrıca ekibin Kapalıçarşı’da öfkeli halk tarafından sıkıştırıldığı anlar da gerilimi zirveye tırmandırmak amacıyla kurgulanmış sahnelerdi.

Tüm bu dramatizasyona rağmen film, 2012 yılında vizyona girdiğinde hem eleştirmenlerden hem de izleyicilerden görkemli bir alkış aldı. Yaklaşık 44 milyon dolarlık mütevazı bütçesine karşılık dünya çapında 232 milyon doların üzerinde gişe hasılatı elde etti. İzleyiciler, sonunu bilmelerine rağmen ekran başında nefeslerini tutarak izledikleri bu tempoya hayran kaldı.

Ödül sezonu ise film için adeta bir zafer yürüyüşüne dönüştü. Argo, 85. Akademi Ödülleri’nde En İyi Film, En İyi Uyarlama Senaryo ve En İyi Kurgu dallarında 3 Oscar heykeli kazandı. Ben Affleck’in En İyi Yönetmen adaylığı alamaması o yıl Akademi tarihinin en büyük haksızlıklarından biri olarak tartışılsa da film, Altın Küre ve BAFTA ödüllerini de toplayarak yılın en çok konuşulan sinema olayı hâline geldi. En nihayetinde Argo, tarihin tozlu sayfalarında kalmış akıl almaz bir yalanı, sinemanın kendi büyüleyici diliyle ölümsüzleştirmeyi başardı.

Kaynakça

Antonio J. Mendez & Matt Baglio. “Argo: How the CIA and Hollywood Pulled Off the Most Audacious Rescue in History”. Blackstone Pub, 2012.

Antonio J. Mendez. “The Master of Disguise: My Secret Life in the CIA”. William Morrow and Company, 1999.

Joshuah Bearman. “How the CIA Used a Fake Sci-Fi Flick to Rescue Americans from Tehran”. Wired, 2007.

Chris Terrio. “Argo: The Screenplay”. Warner Bros. Pictures, 2012.

Ben Affleck. “Argo”. Warner Bros. Pictures, 2012.