Aristofanes’ten kalanlar: Kömürcüler

Aristofanes; MÖ 450 – MÖ 386 yılları arasında yaşamış birçok kaynakta eski komedyanın en büyük yazarı olarak geçen Yunan yazardır. Aristofanes Attika’da, Küdathen köyünde kentlerin yanı başında bulunan tepelere kurulan hisarlara ve çevresine verilen özel ad olan Akropolis’in eteklerinde doğdu. Babasının adının Fillipos olduğu biliniyor.

Seksenli yaşlarında ölen Aristofanes, gençliğini Perikles’in yönetiminde Atina demokrasisinin en parlak döneminde yaşadı. Aristofanes’in Perikles’in ölümünden sonra oyun yazarlığına başladığı düşünülüyor. Yazar oyunlarında Perikles’ten sonra başa geçenlerin davranışlarını sık sık yermesiyle ön plana çıkıyor. Kesinlik taşımamakla beraber ilk oyununun MÖ 427’de oynanan “Bilgelerin Şöleni” olduğu düşünülüyor.

Ne yazık ki Aristofanes’in bu oyunu günümüze ulaşan oyunları arasında değildir. Perikles’ten sonraki döneme denk gelen Atina ve Sparta arasında yaşanan Peloponez Savaşı sırasında ülkesinin kötü duruma düştüğünü görür ve “Barış Üçlemesi” diye adlandırılan oyunlarında savaş yanlısı olanları hedefine alır. Bu üçlemeyi oluşturan oyunlar “Kadınlar Savaşı”, “Barış” ve “Kömürcüler”dir. Antik kaynaklar Aristofanes’e ait kırk altı eserden bahsetse de günümüze yalnızca on bir tanesi ulaşır.

Aristofanes’in günümüze ulaşamayan ikinci oyunu “Babilonyalılar”ın Atina’nın iç ve dış politikasını taşladığı belirtilir. Bu oyun Dionysos şenliklerinde ve Lenaia bayramında oynanır. Henüz çok genç bir yazarken komedi alanında büyük başarılar elde etmiş olan Aristofanes’i tutucu bir yazar olarak tanımlamak mümkündür. Çünkü geleneklere bağlılığı ve yeniliğe tepkisi günümüze kadar ulaşmış bilgilerdendir. Aristofanes’in “Atlılar” ve bu çalışma kapsamında incelediğim oyunu olan “Kömürcüler”, Lenaia Bayramı’nda türün öncülerinden Kratinos’u yendiği oyunlarıdır. Gençlik yıllarında kendini çoktan kanıtlamış olan büyük yazarlarla çalışır, bir nevi onlara çıraklık eder. Aristofanes’in tamamını kendisinin kaleme aldığı ilk oyun Daitales’tir. Aristofanes çoğunlukla oyunlarını kendisi sahnelememiş, bunun yerine başkalarına sahneletmeyi seçmiş bir yazardır. Aristofanes’in eserleri çağımızda hâlâ önemini koruyor.

Oyunlarında sık sık Euripides’i alaya alır. Bunun yanında Aristofanes’in oyunlarında koro şarkılarının canlılığı ön plana çıkar. Ayrıca savaş karşıtı tavrı, iktidara yergi gibi başına iş açacak temaları da işler. Kadın-erkek ilişkilerini de ele alan Aristofanes’in eserlerinde mutlu son için para ve saygı yeterli görülür.

Oyunun bölümleri

• Prologos (başlangıç bölümü): Aristofanes, Dikaiopolis üzerinden konuşur. Kleon’a hakaretler yağdırdığı oyununu hatırlatır. Sonra meclis içindeki sahtekâr elçiler ve sahte askerleri yerip Tanrıgil ile barış sağlanır.
• Parados (koronun içeri girerken söylediği şarkılar bölümü): Şenlik hazırlıkları yapan Dikaiopolis’in evini kömürcüler korosu basar. Dikaiopolis bir çuval kömürü rehin alarak konuşma izni elde eder. Euripides’in kapısına gidip iyi bir konuşma için ondan yardım ister.
• Agon (tartışma sahnesi): Dikaiopolis önce koronun yarısını ikna eder, sonra koronun diğer yarısına katılan Lamakhos ile atışır.
• Parabasis (oyuncular çıktıktan sonra koronun seyircilerle konuşması sahnesi): İlk kısımda yazar, Atina için hep doğrusunu isteyen ünlü ve değerli bir yazar olduğundan bahseder. İkinci parabasiste halkın başına gelenlerin sadece Spartalılardan kaynaklanmadığını, kendi içlerinde de yöneticiler gibi çürük elmalar olduğunu vurgular.
• Eksados (bitiş bölümü): Lamakhos yaralanmış ve acı duyarken Dikaiopolis de içtiği için keyif duyar. İkili oyunların ardından koro ve Dikaiopolis mutlu şarkılarını söylerler.

Doğrucu Davut

Aristofanes’in “Kömürcüler” oyunu 425 yılının ilkbaharında sahnelendi. Peloponnesos Savaşları’nın altı yılının geride kaldığı bu dönemde halk, Atina surlarının içine sıkışıp kalmıştı. Ardından 430 ve 429 yıllarında Perikles’in de hayatını alan veba ortaya çıktı. Bu salgın sonucunda Antik Yunan halkının tanrılara ve kutsal şeylere karşı olan inancı zedelendi. Bu dönemde salgın nedeniyle ölen zenginlerin mallarından belirli bir kısım yararlanarak zenginleşiyor ve başka zevkler ile kazanç kapılarının peşinden gidiyorlardı.

Bahsi geçen dönemde Attika’da bulunan Kömürcüler köyünün sakinleri Kumandan Arkhidamos’un bu köyü karargâh olarak kullanmasının da etkisiyle bu durumdan en kötü biçimde etkilenenler arasındaydı. Peloponnesoslular, Kömürcüler köyüne kadar gelip burada karargâh kurduktan sonra uzunca bir süre bölgeyi yağmaladılar. İlerleyen yıllarda bazı kehanetler nedeniyle düşmanlar bir süreliğine Attika’ya saldırmadılar.

Yazarımız oyunu böyle bir siyasal ortamda yazar. Oyunun ana kişisi Dikaiopolis’in ismi doğrucu Davut anlamına gelir. Oyun izleği içerisinde Attikalı bir çiftçi olan Dikaiopolis savaştan bıkmış ve barışı getirmek için uğraşmakta olarak karşımıza çıkar.

TANRIGİL: Elbette, üç türlü şarapla hem de. Ayrı ayrı tadına bak üçünün. Al bak, bu beş yıllık bir barış.

Otuz beşinci sayfada bulunan bu diyalogda Tanrısal özellikler taşıyan Amfitheos (Tanrıgil) Dikaiopolis’e beş, on ve otuz yıllık üç barış teklifiyle gelir. Aristofanes, burada Yunan dilinde hem “şarap” hem de “barış” anlamına gelen “spondal” sözcüğünün çift anlamlı oluşuyla oynar. Aynı sözcük barış sağlanması hâlinde “şarap bağışı” anlamına da gelir. Kahramanımız otuz yıllık şarabı içince koroyu oluşturan kömürcüler sahneye gelirler. Sağladığı barıştan sonra Dikaiopolis ailesiyle birlikte şehirdeki Dionysos Şenlikleri’nin karşılığı olan Kırsal Dionysos Bayramı'nı kutlar. Bu şenlik yaşlı kömürcüler tarafından kesilir; kendisini taşlayacak olan insanlardan, kömürcülerin bir çuval kömürü rehin alarak kurtulur. Kendini açıklamak için yapacağı konuşmanın daha etkili olması doğrultusunda Euripides’in aynı adlı oyununda Telefos gibi giyinir. Burada Aristofanes ünlü tragedya yazarı Euripides’e laf çarpar. Çünkü Aristofanes’e göre tragedyada paçavralara bürünmüş insanlara yer yoktur. Burada da bu tip karakterlerin tragedyanın özelliklerine zarar verdiğini düşünüp onların yerinin komedya olduğunu vurgular. Ardından Dikaiopolis’in savaşın gerçek çıkış nedenini anlattığı şu sözleriyle karşılaşırız:

DİKAİOPOLİS:

Gel gör ki birtakım delikanlılar

Kumar ve şarap taşkınlığıyla

Megara'ya gidiyorlar bir koşu,

Simaltha orospusunu kaçırıyorlar.

O zaman Megaralılar azgın horozlara dönüp,

Kaçırıyorlar öç almak için

Aspasia'nın konağından iki yosmayı.

Bunun üzerine patlıyor savaş.

Sözleriyle bunca acıya neden olan o dönemdeki savaşın çıkış nedenini özetliyor.

Bazı kömürcüler ona inanırken bazıları inanmaz ve kendilerine ismi büyük savaşçı anlamına gelen General Lamakhos’u destek olarak çağırırlar. Burada Aristofanes’in yaptığı bir söz oyununu daha görürürz. Bu olaylar sonucunda Dikaiopolis kendi özerk ticaret bölgesini ilan eder.

Aristo’yu anlamak

Komedyanın ikinci bölümüne geldiğimizde değişik insanlar Dikaiopolis ile ticaret yapmak için gelirler. Komedyaya özgü “def etme” sahnelerinde Dikaiopolis onun huzurunu kaçıranlardan hemen kurtulur.

Altmış üçüncü sayfada karşımıza insanların hayvan kıyafeti giyerek onların kılığına bürünmesi üzerinden bir komik yaratır Aristofanes. Oyunun son bölümüne geldiğimizdeyse Dikaiopolis’in kazandığı zafer etkili bir biçimde anlatılır. General savaşmak üzere cepheye giderken kahramanımız rahiplerin şölen yemeğine katılmaya gider, dönüşleri de bu doğrultuda olur. Burada Dikaiopolis’in, Lamakhos’u sürekli yansılaması komik oluşumunu sağlar diyebilirim.

LAMAKHOS: Aman ne acı, ne acı!

DİKAİOPOLİS: (Yosmalardan birine) - Aman ne tatlı, ne tatlı!

LAMAKHOS: Bu acıya dayanılmaz.

DİKAİOPOLİS: (Öteki yosmaya) - Bu öpücüğe dayanılmaz.

LAMAKHOS: Ne mutsuzluk! Pahalıya mal oldu bana bugün.

DİKAİOPOLİS: Ne pahalısı! Bugün bayram, her şey bedava.

Dikaiopolis’in kömürcülerle olan kavga sahnesinde Aristofanes, Euripides’in günümüze sadece bazı bölümleri ulaşan “Telefus” adlı tragedyasının parodisini yapar. Bunun yanında Euripides’in tragedyasından iki motifi çekip alır. Bunlar kılık değiştirme ve rehin almadır. Dikaiopolis’in kömür çuvalını alıp onları tehdit etmesi sadece bir komik oluşturmak için yapılmaz, aynı zamanda aksiyonu ilerletir. Sahnedeki bu parodi her şeyden önce kömürcülerin işlerine ve memleketlerine olan bağlılıklarının altını çizer. Euripides şiirleriyle halkı var olan değerleri eleştirmeye iter. Dolayısıyla bu yüzden Aristofanes tarafından çoğunlukla eleştirilir.

Tragedya Aristofanes’in yapıtlarını sürekli etkiler. Oyunda “Çünkü hak hukuk denen şeyin ne olduğunu trigödü denen şey bilir” sözlerinde geçen trigödi uydurulmuş bir sözcüktür. Bu komik sözcük trigodia ile şair adına Dikaiopolis Atinalılara dürüstçe bir çift söz söylemek niyetinde olduğunu vurgular. Bu sözcük Aristofanes’in şiirine damgasını vuran bir anahtar sözcük hâline gelir. Trigodia “tatlı beyaz şarap yapımı” sırasında söylenen bir şarkıdır. Trig ön eki “şarap mayası” anlamına gelir ve komedyanın beslendiği Dionizyak kökeni, taşkınlığı ve çakırkeyif olmanın getirdiği neşeyi vurgular. Bunun yanında tragodia çağrışımı Dionysos Şenlikleri’nde sahnelenen kardeş türle olan rekabetini ve onun Aristofanes’in yaratısı açısından nasıl rol model olduğunu vurgular.

Tragedyanın, Aiskülos döneminden beri kentin bir tür öğretim kurumu olmasının tartışılmazlığını vurgular. Tragedyanın devlet mekanizması içerisindeki işlevi yazar açısından bir yol gösterici niteliğindedir. Aristofanes kendisi için taşlamanın, parodinin ve eleştirinin kaynağı olan tragedyanın dramatik tekniklerini, kompozisyon biçimlerini ve yapı taşlarını kendi amaçları doğrultusunda kullanır. Oyunun parabasis bölümünde yirmi altıncı sayfada Aristofanes’in barış özlemini dile getirdiğini görürüz.

Sonuç olarak “Kömürcüler” sadece döneminin siyasi çalkantılarını ve savaşın getirdiği yıkımı eleştirmekle kalmaz, aynı zamanda tiyatro sanatının toplumsal dönüştürücü gücünü de kanıtlar. Aristofanes’in yüzyıllar öncesinden yükselen bu barış çığlığı, günümüz dünyasında da geçerliliğini ve evrensel değerini korumaya başarıyla devam ediyor.

Kaynakça

Aristophanes; Barış Oyunları, Hürriyet Yayınları, İstanbul, 1975,

Zimmermann, Bernhard; Antik Yunan Komedyaları, Çev. Ayşe Selen, Mitos Boyut, İstanbul, 2017.

https://www.bued.boun.edu.tr/turik.asp?id=108 Son Erişim: 14.07.2026.

https://tr.wikipedia.org/wiki/Aristofanes#:~:text=Aristofanes%20(Aristophanes)%2C%20M%C3%96%20446,Aristofanes%2C%20Aegina'da%20do%C4%9Fdu. Son Erişim: 14.07.2026.