Ya öyle olsaydı: 22 Şubat ve başka bir Türkiye

Tarih, yaşanmış olayların bir dökümü olduğu kadar kaçırılmış fırsatların, verilmiş zor kararların ve bazen de kıl payı atlatılmış felaketlerin toplamıdır. Bir tarihsel olayı incelerken "ne olduğu" kadar "ne olabilirdi" sorusunu sormak, bizi bugünkü toplumsal kimliğimizi oluşturan gizli fay hatlarına götürür.

Talat Aydemir’in 22 Şubat 1962 tarihindeki darbe girişimi, Türk siyasi hayatının en kritik, en şahsi ve belki de en az anlaşılan dönemeçlerinden biridir. Bu seriyi kaleme almamdaki temel amaç; tarihin doğrusal akışına bir çomak sokmak ve olayların seyrini sadece birkaç saatlik bir kararsızlığın tam tersi istikamete çevirmektir. Bu bir spekülasyon değil, bir zihin egzersizidir. Geçmişin "olmamış" ihtimalleri üzerinden bugünü anlamlandırma çabasıdır. Aydemir’in süvarileri o gece Çankaya’yı teslim alsaydı nasıl bir Türkiye’de uyanacağımızı hayal etmek, aslında demokrasinin ne kadar kırılgan bir zemin üzerinde yükseldiğini de acı bir şekilde hatırlatmaktır.

Süvarilerin ayak sesleri: Ankara’da bir hayalet dolaşıyor

22 Şubat 1962 gecesi Ankara; sadece kış ayazıyla değil, aynı zamanda barut kokulu bir belirsizlikle sarsılıyordu. Ankara Garnizon Komutanı ve Harp Okulu Komutanı Albay Talat Aydemir, emrindeki genç subaylar ve Harbiyelilerle birlikte "yürüyordu". Hedef; 27 Mayıs darbesinin yarım kaldığına inandığı "devrimi" tamamlamaktı. O gece Aydemir, Başbakanlık Konutu’nu ve Çankaya Köşkü’nü kuşatmış, dönemin tüm kudretli isimlerini bir hamlede etkisiz hâle getirecek mesafeye gelmişti. Ancak tarih, o gece İnönü’nün kurnaz manevraları ve Aydemir’in "kan dökülmesin" diyen o son saniye tereddüdüyle bildiğimiz yolda devam etti. Peki ya o tereddüt yaşanmasaydı?

Aydemir’in başarısı, her şeyden önce Türk Silahlı Kuvvetleri’nin (TSK) bin yıllık genetiğinde köklü bir mutasyon yaratırdı. 27 Mayıs, bir "emir-komuta zinciri" içinde yapılmaya çalışılmış olsa da alt rütbelilerin baskısıyla şekillenmişti. Ancak 22 Şubat, doğrudan üst kademeye, yani Genelkurmay’a karşı bir isyandı. Aydemir’in galibiyeti durumunda, ordunun tepesindeki tüm generaller "müzelik eşya" muamelesi görerek tasfiye edilir, yerlerine 30’lu yaşlarında, radikal fikirlerle donanmış albaylar ve binbaşılar geçerdi. Bu, ordunun bir "savunma gücü" olmaktan çıkıp, ülkeyi bizzat yöneten bir "siyasi partiye" dönüşmesi demekti. Liyakatin yerini "ihtilalci sadakatin" aldığı bu yeni yapıda, ordu içi klikleşmeler bir süre sonra kanlı hesaplaşmalara evrilirdi. Türkiye, her birkaç yılda bir "Genç Subaylar"ın kendi aralarında birbirini devirdiği bir pretoria rejimine dönüşme tehlikesiyle karşı karşıya kalırdı.

Siyasetin tasfiyesi ve "disiplinli toplum" projesi

Aydemir’in kafasındaki Türkiye’de çok partili hayata yer yoktu. O, siyasetçileri "milletin enerjisini emen parazitler" olarak görüyordu. Darbenin başarıya ulaştığı ertesi sabah yayımlanacak ilk kararname, muhtemelen tüm siyasi partilerin süresiz olarak kapatılması ve lider kadrolarının (başta İsmet İnönü olmak üzere) "millî iradeyi suiistimal" suçundan yargılanması olurdu.

İsmet Paşa gibi bir devin tasfiyesi, halkın devletle olan bağında büyük bir kopuş yaratırdı. Adalet Partisi ve CHP’nin temsil ettiği toplumsal kesimler, kendilerini bir anda siyasal alanın dışında bulurlardı. Aydemir’in "halk için, halka rağmen" düsturuyla kuracağı yeni rejim, köyleri ve şehirleri askerî garnizonlar gibi yönetmeye talip olurdu. Televizyonun (TRT) kuruluş aşamasında olduğu o yıllarda, medya tamamen bir propaganda makinesine dönüşür; sadece marşların, kalkınma rakamlarının ve "millî birlik" söylemlerinin duyulduğu kurşuni bir atmosfer ülkeyi kaplardı.

İktisadi model ve "Anadolu’nun Nasırizmi"

Aydemir’in ideolojisi, o yıllarda dünyayı kasıp kavuran "Üçüncü Dünyacı" otoriter modernleşme akımıyla tam uyumluydu. Mısır’da Cemal Abdünnasır’ın yaptığı gibi, radikal bir devletçilik ve milliyetçilik sentezi uygulanırdı.

Toprak reformu: 27 Mayıs’ın "Toprak ve Tarım Reformu" hayali, Aydemir eliyle en sert şekilde, büyük toprak sahiplerinin mülklerine el konularak uygulanırdı. Bu, kırsalda büyük bir sosyal altüst oluşa ve muhafazakâr köylü kesimin rejime karşı gizli bir nefret beslemesine yol açardı.

Ağır sanayi ve devletçi planlama: Piyasa ekonomisi tamamen devre dışı bırakılır, özel sektör "vatan hainliği" ile "gereklilik" arasında bir çizgide can çekişirdi. Türkiye, dışarıdan döviz girişinin olmadığı, her şeyin devlet eliyle üretilmeye çalışıldığı ama teknolojinin geri kaldığı bir "içe kapalı kalkınma" modeline hapsolurdu.

Dış politikada yalnızlık ve eksen kayması

Talat Aydemir’in Türkiye’si, NATO için bir "problem çocuk" olurdu. Demokratik standartların tamamen yok edildiği, sivil yönetimin askıya alındığı bir Türkiye’ye Batı dünyasının bakışı soğurdu. Ancak asıl kırılma, Aydemir’in "tam bağımsızlıkçı" ve Amerikan karşıtlığına meyyal tavrıyla yaşanırdı.

1960’ların başında yükselen Bağlantısızlar Hareketi’ne dahil olan, Batı blokuyla bağlarını koparmış ama Sovyetler’e de tam güvenmeyen bir Ankara hayal edin. Bu yalnızlık, ekonomik krizleri derinleştirir ve Türkiye’yi savunma sanayiinden teknolojiye kadar her alanda dünyadan izole edilmiş bir "bozkır diktatörlüğüne" yaklaştırırdı. 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı gibi büyük millî hamlelerin, böyle bir uluslararası tecrit altında yapılıp yapılamayacağı ise büyük bir muammadır.

Sosyolojik tahribat ve 1968 kuşağı

Gerçek tarihte 1961 Anayasası’nın getirdiği özgürlük ortamı, 1968 kuşağının doğuşuna ve fikir hareketlerinin zenginleşmesine yol açmıştı. Aydemir’in Türkiye’sinde ise anayasa muhtemelen rafa kaldırılır veya çok daha otoriter bir metinle değiştirilirdi.

Bu durumda, üniversitelerdeki o meşhur tartışma kültürü hiç doğamazdı. Gençlik hareketleri, bir fikir kulübü olmaktan ziyade, doğrudan yeraltı direniş örgütlerine evrilirdi. Devletin baskısı arttıkça, toplumun tepkisi de radikalleşirdi. Bugün bildiğimiz o entelektüel derinliğe sahip 68 kuşağı yerine; sadece sloganlarla konuşan, tamamen yeraltına itilmiş ve devletle sokak savaşı veren bir nesil görürdük. Bu da ülkeyi 1970’lerin o kaos ortamına çok daha erken ve çok daha kanlı bir şekilde taşırdı.

Aydemir’in şahsi trajedisi ve iktidarın sonu

Tarih bize öğretmiştir ki; ordu içindeki bir kliği temsil eden liderler, iktidara geldikten kısa süre sonra kendi yarattıkları canavar tarafından yutulurlar. Aydemir, muhtemelen kendi hiyerarşisini kurmaya çalışırken, arkasından gelen daha genç ve daha radikal subayların (belki de kendi öğrencilerinin) hedefi olurdu. Türkiye, 1960’lar ve 70’ler boyunca sivil siyaseti unutmuş, sadece hangi albayın hangi tümeni yürüteceğine odaklanmış bir "saray darbeleri" ülkesine dönerdi.

Eğer 22 Şubat 1962 başarılı olsaydı; bugün belki daha "disiplinli" yollarımız, daha "düzenli" şehirlerimiz olurdu ama o şehirlerin içinde yaşayan insanların ruhu sönmüş olurdu. Demokrasi, tüm kusurlarına rağmen, topluma nefes alacak alanlar açar. Aydemir’in kuracağı Türkiye’de ise oksijen azalır, sadece emirlerin ve marşların sesi duyulurdu.

Talat Aydemir’in o gece kaybetmesi, Türk demokrasisi için bir "lütuf"tu. Çünkü onun başarısı, bir hükümeti devirmek değil, toplumun kendi geleceğini tayin etme yetisini on yıllar boyunca dondurmak anlamına gelecekti. Bu düşünce yazısı, bizlere sandığın, parlamentonun ve sivil siyasetin ne kadar kıymetli olduğunu, namlu ucunda vaat edilen cennetlerin genellikle toplumsal cehennemlere kapı açtığını bir kez daha hatırlatıyor.

Tarih, bazen "olmayan" olaylarla da bize çok şey fısıldar. Aydemir’in yenilgisi, Türkiye’nin hürriyet şarkısını, ne kadar detone olursa olsun, söylemeye devam etmesini sağlamıştır.