Mekke Savunma İttifakı nasıl inşa ediliyor?

Mekke Ortak Savunma Anlaşması’nın ardından Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan’ın dışişleri ve savunma bakanları ile genelkurmay başkanlarının İstanbul’da Stratejik Siyasi ve Savunma Komitesi toplantısında bir araya gelmesiyle, üçlü yapının geleceğine ilişkin somut bir çerçeve oluştu. Toplantıda Suudi Arabistan’da daimî bir sekretaryanın kurulması, ilk genel sekreterlik görevinin üç yıllığına Pakistan tarafından üstlenilmesi ve müşterek faaliyetler aracılığıyla silahlı kuvvetler arasındaki uyumun güçlendirilmesi kararlaştırıldı.

Ancak İstanbul toplantısının stratejik önemi, Mekke’de verilen siyasi taahhüdün kurumsal karşılığının oluşturulmasının yanı sıra, ittifakın nasıl bir güvenlik anlayışı üzerine inşa edileceğinin belirginleşmesidir. Nitekim ortak bildiride “bölgesel sahiplenme”, “kolektif caydırıcılık”, “savunmanın muteberliği ve etkinliği”, “iş birliğine dayalı güvenlik” kavramlarının aynı çerçevede kullanılması, üç ülkenin klasik bir savunma ortaklığının ötesinde daha kapsamlı bir bölgesel güvenlik yaklaşımı geliştirmeye yöneldiğini gösteriyor.

Bölgesel sahiplenmeden bölgelerarası güvenlik anlayışına

Bu yaklaşımın merkezinde ise bölgesel sahiplenme bulunuyor. Kavram, Mekke Savunma İttifakı’nın kuruluş gerekçesini anlamak açısından oldukça önemlidir. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’ın anlaşmanın ardından bölgedeki ilişkilerin konjonktürel siyasi yakınlıklara bağlı kalmasının neden olduğu kırılganlığa dikkat çekerek bu ilişkilerin daha yapısal ve kurumsal hâle getirilmesi gerektiğini belirtmesi, ittifakın çıkış noktasını ortaya koyuyor. Bu bakımdan Mekke Savunma İttifakı, bölge dışı aktörlerle mevcut güvenlik ilişkilerinin yerine geçecek alternatif bir bloktan ziyade, bölge devletlerinin kendi güvenliklerinin sağlanmasında daha fazla sorumluluk üstlenmesini ve bu sorumluluğu kalıcı mekanizmalar üzerinden paylaşılmasını amaçlayan kurumsal bir yapı olarak değerlendirilebilir. Nitekim Fidan, İstanbul toplantısında ittifakın Türkiye’nin NATO başta olmak üzere mevcut ittifak ve anlaşmalardan doğan yükümlülüklerinin yerini almadığını, bunları tamamladığını açıkça belirtti. Dolayısıyla ittifak, bölgesel güvenliğe yeni bir boyut ekleme arayışı olarak okunabilir.

Bu arayışın Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan üzerinden karşılık bulması ittifakın bölgesel anlamını Orta Doğu sınırlarının ötesine taşıyor. Bilhassa Pakistan’ın kurucu ülkeler arasında yer alması, bölgesel güvenliğin sadece coğrafi yakınlık üzerinden sınırlandırılmadığını, birbirini etkileyen güvenlik alanları üzerinden tanımlandığını gösteriyor. Türkiye ve Suudi Arabistan’ın Orta Doğu güvenliğindeki konumuna Pakistan’ın dâhil edilmesi, Körfez’den Güney Asya’ya uzanan güvenlik sorunlarının birbirinden bağımsız değerlendirilemeyeceği yönünde daha geniş bir perspektife işaret ediyor. Dolayısıyla üçlü yapının bölgesel önemi, farklı coğrafyalardaki üç önemli devletin bir araya gelmesinden ziyade, bu coğrafyalar arasındaki güvenlik ilişkisini kurumsal bir zemine taşıma potansiyelinden kaynaklandığı anlaşılıyor. Bu yaklaşım üçlü yapıya, farklı güvenlik alanları arasında kurumsal bağlantı kurabilecek çekirdek yapı niteliği kazandırıyor.

Genişleme hedefi ve kurumsal uyum arayışı

İstanbul toplantısı, bu çekirdek yapının üç ülkeyle sınırlı tutulmayacağını da açıklığa kavuşturdu. Toplantının hemen ardından Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’ın Mekke Savunma İttifakı’nın “genişlemek üzere kurulmuş” olduğunu belirtmesi, Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan formatının kendi içinde tamamlanmış nihai bir yapı olarak düşünülmediğini gösteriyor. Üstelik yeni katılımların hangi şartlar, süreçler ve standartlar çerçevesinde gerçekleşeceğine ilişkin çalışmaların başlaması ve üyelik için bir yol haritası hazırlanması genişlemenin geleceğe bırakılmış tali bir ihtimal olmadığına, stratejik bir hedef olarak belirlendiğine işaret ediyor. Fidan’ın genişleme hedefini açıklarken aynı zamanda ittifakın temellerinin güçlü atılması ve kurumsallaşmanın tamamlanması gerektiğine vurgu yapması yeni üyelerin dahil olabileceği işler bir mekanizma üzerinde çalışıldığını ortaya koyuyor. Bu sayede yeni bir üye sadece siyasi bir deklarasyona taraf olmayacak, daha önceden oluşturulmuş karar alma, askerî uyum ve ortak savunma mekanizmalarına da dâhil olabilecek. Dolayısıyla üç kurucu devlet ittifakı genişletmeden önce genişlemenin üzerinde yükselebileceği kurumsal zemini oluşturmaya çalışıyor.

Bu yaklaşım Mekke Savunma İttifakı’nın belirli bir ülkeyi doğrudan hedef alan tehdit tanımından kaçınmasını da anlamlı hâle getiriyor. Fidan’ın ittifakın herhangi bir devlete karşı kurulmadığını ve temel ilkeleri paylaşan bölge ülkelerine açık olduğunu vurgulaması, üyeliğin sınırlarının ortak bir düşman üzerinden çizilmediğini gösteriyor. Bu tercih genişleme bakımından önemli bir esneklik sağlıyor. Ancak siyasi ve coğrafi sınırları açık tutulması ittifaka genişleme imkânı sağlarken, üye sayısındaki artışın ortak karar alma ve kolektif savunma kapasitesini zayıflatmaması gerekiyor. Zira ittifaka katılacak her yeni üye askerî kapasite sunduğu kadar kendi dış politika önceliklerini, tehdit algısını ve bölgesel ilişkilerini de beraberinde getirecektir. Başlangıçta üç kurucu devlet arasında sağlanabilen siyasi uyum, daha geniş üyelik yapısında kendiliğinden sürmeyecek olması, genişlemeyi kurumsal uyum meselesine dönüştürebilir. Bu nedenle ittifak açısından asıl mesele, farklı güvenlik önceliklerini ortak karar alma ve kolektif savunma mekanizmalarını işlemez hâle getirmesini önleyecek bir kurumsal yapı oluşturabilmektir.

Genişlemenin anahtarı: Ortak hareket kabiliyeti

İstanbul toplantısında kurumsallaşmaya verilen ağırlık bu ihtiyaca karşılık geliyor. Silahlı kuvvetler arasındaki uyumun, müşterek faaliyetlerin, savunma sanayi iş birliğinin, ortak teknoloji geliştirme ve üretimin kurumsal çerçeveye alınması sadece mevcut üç ülke arasındaki askerî iş birliğini derinleştirmeye yönelik adımlar değildir. Bu mekanizmalar aynı zamanda, genişlemesi öngörülen ittifakın ortak hareket kapasitesini koruyacak zemini oluşturuyor. İstanbul bildirisinde kolektif caydırıcılığın etkinliği ile birlikte muteberliğine vurgu yapılması da bu açıdan anlamlıdır. Zira bir savunma ittifakının caydırıcılığı, üyelerin toplam askerî kapasitesinin yanı sıra, kriz anında bu kapasitenin ortak siyasi iradeye ve gerektiğinde müşterek harekete dönüştürülebileceğine ilişkin inandırıcılığına dayanır. Üye sayısı arttığı hâlde ortak karar alma zorlaşıyor veya savunma taahhüdünün nasıl uygulanacağı belirsizleşiyorsa, niceliksel büyüme aynı ölçüde stratejik güç üretmeyebilir. Bu bağlamda genişlemeye imkân veren siyasi esneklik korunurken, kolektif savunmanın gerektirdiği kurumsal bütünlüğün zayıflamaması gerekiyor. Dolayısıyla Mekke Savunma İttifakı açısından genişlemenin stratejik değeri, yeni üyelerle birlikte kapasitenin artmasına ve ortak hareket kabiliyetinin korunmasına bağlıdır.

Bu çerçevede İstanbul’da gerçekleşen toplantı, Mekke Savunma İttifakı’nın kurumsallaşmanın ilk aşaması ve gelecekteki yönünün belirginleştiği kurucu bir eşik olarak değerlendirilebilir. Mekke’de Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan tarafından ortaya konulan kolektif savunma iradesi, İstanbul’da kurumsal bir zemine taşınırken üçlü yapının da daha geniş bir güvenlik mekanizmasına dönüşme perspektifi de somutlaştı. Böylece İstanbul, Mekke’de başlayan sürecin devamından ziyade, daha geniş bir bölgesel güvenlik yapılanmasına geçişin ilk aşamasını oluşturdu. Ancak Mekke Savunma İttifakı’nın başarısını genişlemeyi bölgesel güvenlik mimarisinde kurucu ve kalıcı bir role dönüştürebilme kapasitesi belirleyecektir.