Siyaseti algoritmaların insafına bırakmak ya da bırakmamak

İtalya Başbakanı Giorgia Meloni’nin, sesinin yapay zekâ marifetiyle kopyalanıp dijital pazarlarda hallaç pamuğu gibi atılmasını engellemek amacıyla Avrupa Birliği Fikrî Mülkiyet Ofisi’ne (EUIPO) başvurması, çağımızın en trajikomik dönüm noktalarından biri olarak tarihe geçmeye aday. Düşünün; bir ülkenin en tepesindeki siyasi figür, mikrofonun karşısına geçip iki kez "Ben Giorgia Meloni’yim” diyor ve ardından bürokrasinin kapısını çalarak ekliyor, “Lütfen bu sesin bana ait olduğunu resmî mühürle onaylayın, zira dışarıdaki algoritmalar benden daha inandırıcı bir Meloni konuşması yazıp seslendirmekle meşgul.”

Varoluşsal bir ironiyle karşı karşıyayız. İnsanoğlu, binlerce yıllık felsefi serüvenin sonunda “Ben kimim?” sorusunu sormayı bırakıp, “Şu ekranda konuşan ben miyim, yoksa bir sunucunun ekran kartı mı?” şüphesine teslim oldu. Eskiden bir liderin taklidini yapmak usta kabare sanatçılarının harcıydı. En fazla gülünür, hicvin zarafeti alkışlanırdı. Bugün ise üç saniyelik bir ses kaydını ve birkaç vesikalık fotoğrafı bir yapay zekâ modeline yükleyen herhangi bir internet kullanıcısı, bir başbakana savaş ilan ettirebiliyor, bir bakana hayali rüşvet anlaşmaları imzalatabiliyor.

Siyasetçilerin ses ve görüntülerinin piksel piksel, frekans frekans çalınıp yeniden üretilmesi, basit bir telif hukuku meselesinin ötesinde sonuçlar barındırıyor. Karşımızdaki tablo, siyasetin ve kolektif aklın zeminine yerleştirilmiş saatli bir bomba.

Gerçeğin buharlaşması ve siyasi tahribat

Geleneksel propaganda yöntemleri, manipülasyonun bir tür el işçiliği olduğu dönemlere aitti. Montajlar acemiceydi, kırpılan cümleler bağlamından koparıldığında bile arkasında bir iz bırakırdı. “Deepfake” ve ses klonlama teknolojileri bu acemiliği tamamen ortadan kaldırdı. Artık bir liderin jestlerini, mimiklerini, göz kırpma sıklığını ve hatta ses tellerindeki o hafif çatallanmayı birebir kopyalayan algoritmalar hüküm sürüyor.

Bu durumun siyasi alanda yarattığı ilk büyük tahribat, delil kavramının çökmesi oldu. Eskiden bir siyasetçinin uygunsuz bir ses kaydı ya da görüntüsü ortaya çıktığında kamuoyu sarsılır, istifalar gelir, siyasi dengeler değişirdi. Şimdi ise iki yönlü, zehirli bir mekanizma işliyor.

Birincisi; masum bir siyasetçiye hiç söylemediği radikal, ırkçı veya piyasaları çökertecek sözler söyletilip seçim gecesi yayılabilir. Seçmenin sandığa gitmesine iki saat kala servis edilen kusursuz bir kriz konuşmasının yalan olduğunu kanıtlayana kadar atı alan Üsküdar’ı çoktan geçer.

İkincisi ve belki çok daha vahimi; suçüstü yakalanan, yolsuzluğu belgelenen ya da halkı kışkırtan gerçek bir siyasetçinin eline muazzam bir savunma kalkanı verilmesi. “O ben değilim, yapay zekâ operasyonu!” Buna iletişim kuramcıları yalancının temettüsü diyor. Gerçek ile sahtenin sınırları böylesine silikleştiğinde, en somut kanıt dahi dijital bir seraba dönüştürülebilir. Siyasi hesap verebilirlik, algoritmaların arkasına saklanarak kolayca buharlaştırılabilir.

Demokrasi dediğimiz narin mekanizma, temelde vatandaşların ortak bir gerçeklik algısı üzerinde müzakere etmesine dayanır. Ortak gerçeklik paramparça edildiğinde, müzakere biter, geriye sadece kabileler ve o kabilelerin inanmayı seçtiği fabrikasyon masallar kalır.

Psikolojik kıyamet

İşin siyasi boyutunu bir nebze öngörebiliyoruz; peki ya bireyin ve toplumun ruh sağlığı? Yapay zekâ manipülasyonlarının kitleler üzerinde yarattığı asıl yıkım, derin bir bilişsel yorgunluk ve epistemik tükenmişlik hâli. Gözümüzle gördüğümüz, kulağımızla işittiğimiz şeylerin doğruluğuna inanma yetimizi kaybediyoruz. İnsan beyni, tarihsel süreçte görsel ve işitsel uyaranları doğrudan hayatta kalma refleksleriyle eşleştirmişti. Bir aslan kükremesi duyduğunuzda ya da karşınızdaki insanın yüzündeki öfkeyi gördüğünüzde beyniniz saniyenin binde birinde tepki verir. Şimdi ise dijital ekranlar bize durmaksızın şunu fısıldıyor; “Gördüğüne inanma, duyduğuna güvenme, hissettiğin gerçeğin bir kopyası olabilir.”

Bu sürekli şüphe hâli, toplumu kronik bir paranoyaya sürükler ya da sürükledi. İnsanlar bir süre sonra gerçeği aramaktan vazgeçer veya vazgeçti. Çünkü bir bilginin doğruluğunu teyit etmek, adli tıp uzmanı titizliği gerektiren devasa bir zihinsel yüke dönüşüyor. Halk bu yorgunluğun neticesinde iki uçtan birine savruluyor. Ya hiçbir şeye inanmayan, tamamen apolitik ve sinik bir kitle ya da kendi ideolojik mahallesine sığınıp, işine gelen her sahteliği mutlak hakikat diye kucaklamak... Kendi partisinin liderini melek gibi gösteren açık bir montajı bağrına basarken, rakip liderin gerçek bir gafını düşmanların algoritma oyunu sayarak zihnini rahatlatmak. Akıl devreden çıkıyor, fanatizm şahlanıyor.

En kusursuz yanılsamayı üreten algoritmalar

Meloni’nin sesini tescil ettirme çabası, işte bu akıl tutulmasının ortasında Don Kişot’un yel değirmenlerine mızrak savurmasına benziyor. Yarın bir başka lider çıkıp yüz hatlarının patentini almaya kalkışabilir; kaş çatışının, tebessümünün ya da el hareketlerinin kullanım hakkını tekeline almak isteyebilir. Bedenimizin, sesimizin ve varlığımızın dijital korsanlar tarafından yağmalanmasını önlemek için noter kapılarında kuyruğa gireceğimiz günlerin eşiğindeyiz.

Yapay zekâyı üreten akıl, ironik bir biçimde insanlığın en kadim güven bağlarını kemiriyor. Bir liderin ses tonundaki kararlılık, bir kriz anında halkına seslenirken hissettirdiği sahici güven duygusu, yerini soğuk piksel hesaplamalarına bıraktığında siyaset bitiyor geriye sadece manipülatif bir gösteri sanatı kalıyor.

Kendi sesine telif isteyen başbakanlar trajedisi, teknolojik ilerlemenin ahlaki ve hukuki olgunlaşmayı fersah fersah geride bıraktığının resmi. Kodlarla inşa edilen bu yeni Babil Kulesi’nde herkes konuşuyor, herkes birbirinin sesini taklit ediyor. Lakin hiç kimse ne duyduğundan emin ne de anladığından. Eğer hakikatin değerini yeniden keşfedecek etik bariyerler ve radikal denetim mekanizmaları inşa edemezsek, yakın gelecekte seçimleri en iyi vaatleri verenler değil, en kusursuz yanılsamayı üreten algoritmalar kazanacak. O gün geldiğinde ise sandıktan çıkan sonuca itiraz edecek bir insan sesi dahi bulamayabiliriz; zira tüm sesler çoktan tescillenmiş ve klonlanmış olacak.