Kim bu Türkler? - II: Kazak Türkleri

“Kim bu Türkler?” yazı dizimizin ikinci bölümünde, Türk dünyasının doğuya uzanan geniş coğrafyasına, Kazak Türklerinin yurduna gidiyoruz. Asırlar boyunca Avrasya bozkırlarında yaşayan Kazak Türkleri, kökleri eski Türk devletlerine ve Altın Orda mirasına uzanan güçlü bir tarihî birikimin taşıyıcısı olarak öne çıkıyor. Dillerinden törelerine, sözlü kültürlerinden müziklerine kadar uzanan mirasları, bozkırda şekillenen Türk kimliğinin önemli damarlarından birini oluşturuyor.

Kazak Türklerinin hikâyesi, uçsuz bucaksız bozkırların sunduğu özgürlük alanıyla yakından bağlantılıdır. At sırtında geniş coğrafyalar arasında hareket eden, sert iklim koşullarına uyum sağlayan ve toplumsal düzenini töre etrafında kuran bu toplum, tarih boyunca bağımsızlığını ve kendi iradesini koruma mücadelesi veriyor. Altay Dağları'ndan Hazar Denizi'ne, İrtiş'ten Tanrı Dağları'na uzanan coğrafya, bu kimliğin şekillendiği geniş tarih sahnesini oluşturuyor.

“Kazak” adı da bu tarihî karakterin önemli bir parçasını yansıtıyor. Tarih boyunca “özgür”, “bağımsız” ve “kendi başına hareket eden” anlamlarıyla kullanılan bu ad, zaman içinde belirli bir toplumsal kimliğin adı hâline geliyor. Ancak Kazak kimliğinin arkasında tek bir tarihî dönem bulunmuyor. Eski Türk mirası, Kıpçak bozkırının kültürü, Altın Orda'nın siyasi mirası ve yüzyıllar boyunca şekillenen boylar arası ilişkiler, bu kimliğin oluşumunda birbirini tamamlayan unsurlar olarak yer alıyor.

Bugün bağımsız Kazakistan'ın sınırları içinde yaşayan Kazak Türkleri, bu çok katmanlı mirası modern hayatın içinde yaşatmayı sürdürüyor. Dombra'nın iki telinde, yedi ata geleneğinde, bozkırın sözlü edebiyatında ve Kazakçanın Kıpçak köklerinde geçmişin izleri hâlâ görülüyor. Şimdi Türk dünyasının önemli halklarından Kazak Türklerinin köklerine, devletleşme sürecine, yaşadığı büyük kırılmalara ve günümüze uzanan kültürel yolculuğuna yakından bakalım.

Bozkırda doğuş: Altın Orda mirasından cüz sistemine Kazak kimliği

Kazak kimliğinin doğuşu, Altın Orda Devleti'nin dağılma sürecine ve Timur sonrası meydana gelen siyasi istikrarsızlıklara kadar uzanır. Özbek Ebülhayr Han'a (1428-1468) tabi olmayı reddedip bağımsızlık arayışıyla kuzeye çekilen Türk toplulukları, Çu ve Talas nehirleri arasında hâkimiyet kurarak bu coğrafyada yeni bir sosyal yapı inşa etme arayışına girer. Bu arayış, zamanla ortak bir kaderi paylaşan boyların bir araya gelmesini sağlar. Başta bahsettiğimiz “kendi başına buyruk hareket eden yiğit, cesur” anlamlarına gelen Kazak adı, işte bu özgürlük ruhunun bir yansıması olarak tarih sahnesine çıkar ve bozkırın derinliklerinde yeni bir toplum şuuru filizlenir. Etnik bir temelden ziyade sosyal bir gerekçeyle ortaya çıkan bu ismin kullanımı ise biraz daha önceye, on dördüncü yüzyıla dayanır.

Tarih sahnesinde Kazak adının belirgin bir siyasi kimliğe dönüşmesi, Kerey ve Canibek Hanların liderliğinde gerçekleşir. Özbek Hanlığı'ndan ayrılarak kendi yollarını çizen bu liderler, Kazak Hanlığı'nın temellerini atar. İlk başlarda küçük bir grup olan bu topluluk; İdil-Altaylar arasındaki bölgede daha önce yaşamış Türk, Sibir ve Moğol asıllı kavimlerin kalıntılarıyla harmanlanarak kısa sürede bozkırın diğer göçebe unsurlarını da etrafında toplar. Kazak kimliği, bu birleşme süreciyle tam anlamıyla şekillenir. On altıncı yüzyılın başlarında, Kasım Han’ın önderliğinde kurulan ilk birleşik Kazak Hanlığı ile birlikte sınırlar genişler ve nüfus hızla artar.

Kazak toplumsal yapısının en temel taşı “cüz” adı verilen, Kazak olmayanların ise "orda" tabirini kullandığı sistemdir. Artan nüfusla birlikte geniş toprakların idarî baskısını hafifletmek üzere doğan bu yapı; “ulu cüz”, “orta cüz” ve “kişi cüz” (küçük cüz) olmak üzere üç ana koldan oluşur. Her bir cüz, kendi içinde alt boylara ve sülalelere ayrılır. Bu sistem, devasa topraklarda yönetimi ve askerî organizasyonu kolaylaştıran bir mekanizma olarak işler. Prensipte hanlığın birliği devam etse de uygulamada bu durum baştaki hanın kabiliyet ve dirayetine göre şekillenir.

Ulu cüz genellikle güney ve güneydoğu bölgelerinde yerleşirken; orta cüz iç ve kuzey bölgeleri kontrol eder. Kişi cüz ise batı coğrafyasında, Hazar Denizi'ne doğru uzanan topraklarda varlık gösterir. Her cüz, siyasi kararlarda ve dış tehditlere karşı verilen mücadelelerde farklı ama tamamlayıcı roller üstlenir. Kasım ve Hak Nazar gibi güçlü hanlardan sonra cüzlerin müstakil hareket etmeye başlamasıyla, kabile önderleri hanlardan daha etkili bir konuma yükselir. Bozkırın zorlu şartları, bu üç kanadın birbirine sıkı sıkıya bağlı kalmasını zorunlu kılar.

Günümüzde bile boy (Ruu) kimliği, Kazak kültürünün canlı bir parçası olarak yaşamaya devam eder. Yedi göbek atayı (yedi ata) bilme geleneği, akraba evliliklerini engellemenin yanı sıra tarihî hafızayı diri tutmaya yarar. İlerleyen yüzyıllarda modern şehir hayatına geçilse dahi insanlar tanıştıklarında ilk olarak birbirlerinin boylarını sorar. Bu gelenek, Kazakların köklerine duyduğu derin saygının en net göstergesidir.

Altın çağdan Çarlık gölgesine: Siyasi mücadele ve hanlık döneminin kapanışı

Kazak Hanlığı, Kasım Han ve Hak Nazar Han gibi güçlü liderlerin döneminde altın çağını yaşar. Hak Nazar Han, güneye yönelerek Taşkent'i işgal eder ve sınırları genişletir. Ardından başa geçen Tevekkel Han zamanında (1583-1598) hanlık sınırları, Mâverâünnehir topraklarına kadar uzanır. İşim Han ve Tavke Han devirlerinde ise Kazaklar; bir yandan Moğol asıllı Oyratlar, Kalmuklar ve Jungarlarla, diğer yandan Ruslarla çetin mücadelelere girer. Tavke Han, bu zorlu dönemde “jeti jargı” (yedi yargı) denilen Türk töresini yazılı hâle getirerek birleşik Kazak halkının son hükümdarı unvanını taşır. Bu dönem öncesinde Kazak toplumu, sakin göçebe hayatı yaşayan, hayvancılıkla uğraşan ve işlerini töre esasına göre yürüten sağlam bir ahlaki yapıdadır.

On sekizinci yüzyıl, Kazak tarihi için büyük acıların ve yıkımların yaşandığı bir döneme işaret eder. Jungarların (Cungarlar) doğudan başlattığı şiddetli saldırılar neticesinde ulu cüz ve orta cüz işgale uğrar. "Aktaban Şubırındı" (Büyük Felaket) olarak adlandırılan trajedi doğar. Binlerce insan hayatını kaybederken Kalmuk istilası Batı Kazakistan'a kadar uzanır ve büyük kitleler göç etmek zorunda kalır. Bu dönem, Kazakların siyasi bütünlüğüne ağır bir darbe indirir ve cüzler birbirinden ayrılarak zayıflar.

Jungar tehdidi karşısında küçük cüzün başındaki Ebülhayr Han, yönünü kuzeydeki Çarlık Rusyası'na çevirerek yardım ister. Başlangıçta bir koruma anlaşması gibi görünen ancak Rus elçisi Tevkelev'in tehditleriyle boyun eğmeye dönüşen bu adım, 1735 yılında Orenburg Kalesi'nin inşasıyla Rusya'nın bozkırı adım adım işgal etmesiyle sonuçlanır. İlk etapta ticaret yollarını güvenliğe alma bahanesiyle başlayan bu süreç, zamanla İngiltere'nin Hindistan'dan kuzeye yayılmasını önlemeye yönelik siyasi bir satranca dönüşür. 1822 ve sonrasındaki fermanlarla Rus yönetimi; tüm toprakları devlet malı ilan eder, Kazakları yerleşik hayata zorlayarak binlerce yıllık göçebe bozkır kültürünü kökünden sarsar.

Rus kolonizasyonuna karşı bozkırda sessizlik uzun sürmez. Kenesarı Han öncülüğünde başlayan büyük ayaklanmanın yanı sıra, Birinci Dünya Savaşı yıllarında (1916) çığırından çıkan ağır vergiler, el konulan bozkır kaynakları ve zorunlu askerlik politikalarına karşı da devasa bir isyan patlak verir. Ancak dönemin modern silahlarına ve düzenli Rus ordularına karşı direniş kırılır. Kenesarı Han'ın ölümüyle birlikte geleneksel hanlık dönemi kesin olarak kapanır.

Yirminci yüzyılın başlarında, Çarlık rejiminin zayıflamasıyla birlikte yeni bir umut ışığı doğar. 1917 Bolşevik İhtilâli'nin hemen ardından özerklik talepleri yükselir ve Nisan 1917'de toplanan kurultayda siyasi otonomi ile Kazak Türkçesinin resmî dil olması cesaretle haykırılır. Alaş Orda hareketi, aydınların liderliğinde kısa süreli bir özerklik dönemi başlatır. Modern ve demokratik bir Kazak devleti kurma idealiyle yola çıkan bu hareket, Bolşeviklerin bölgeyi tamamen kontrol altına alarak halkı felakete sürükleyecek kolektifleşme politikalarını dayatmasıyla son bulur. Siyasi tarih, bağımsızlık hayallerini 1991'deki kutlu güne kadar bir süre daha rafa kaldırır.

Sovyet travmasından bağımsızlığa uzanan yol

Sovyetler Birliği dönemi, Kazak toplumu üzerinde onarılması güç yaralar açar. 1930'ların başında uygulanan zorunlu kolektifleştirme politikaları, göçebe yaşam tarzını doğrudan hedef alır. Hayvanlarına el konulan halk, “Aşarşılık” adı verilen büyük bir açlık felaketiyle yüzleşir. Milyonlarca Kazak hayatını kaybeder, yüz binlercesi anayurtlarını terk ederek komşu ülkelere sığınır.

İkinci Dünya Savaşı yıllarında Kazak Türkleri, Sovyet ordusunun en cesur askerleri olarak cephelerde savaşır. Aynı dönemde Kazakistan coğrafyası, savaş nedeniyle batıdan tahliye edilen sanayi tesislerinin ve sürgüne gönderilen çeşitli halkların yeni merkezi olur. Bu demografik hareketlilik, bölgenin sosyal yapısını köklü şekilde değiştirir. Topraklar, farklı milletlerin bir arada yaşadığı devasa bir kampa dönüşür.

Savaştan sonra başlatılan “Bakir Topraklar” (Tselina) projesi, demografik yapıyı Kazakların aleyhine daha da bozar. Sovyet yönetiminin kararıyla milyonlarca Slav kökenli çiftçi Kazakistan'a yerleştirilir. Tarım alanlarını genişletme bahanesiyle yapılan bu göç dalgası, yerel halkı kendi yurdunda azınlık durumuna düşürür. Kültürel asimilasyon politikaları hız kazanır.

1986 yılının Aralık ayı (Jeltoksan), Kazak millî şuurunun yeniden şahlandığı tarihî bir kırılma anıdır. Sovyet yönetiminin Kazakistan Komünist Partisi'nin başına Rus asıllı birini ataması, gençleri sokaklara döker. Almatı meydanlarında günlerce süren protestolar, kanlı bir şekilde bastırılır. Jeltoksan olayları, tüm Sovyetler Birliği'nde bağımsızlık rüzgârlarının ilk habercisi sayılır.

1991 yılında Sovyetler Birliği'nin çöküşüyle birlikte Kazakistan bağımsızlığını ilan eder. Nursultan Nazarbayev'in liderliğinde ülke, hızla toparlanma ve dünya ile entegre olma sürecine girer. Başkentin Almatı'dan kuzeydeki Astana'ya taşınması, genç devletin geleceğe yönelik stratejik ve vizyoner bir hamlesi olur. Kazakistan, bağımsızlık sonrasında Avrasya'nın en istikrarlı ülkelerinden biri konumuna yükselir.

Kiyiz üyden dombra tellerine geleneksel yaşam ve sanat

Kazak kültürü, asırlar boyunca doğayla iç içe süren göçebe yaşamın ritmiyle şekillenir. Tarihte geleneksel yaşamın kalbi olan “kiyiz üy” (keçeden yapılan çadır), bu hareketli hayatın en mükemmel mimari çözümüdür. Yazın serin, kışın sıcak tutan bu çadırlar, kolayca sökülüp kurulabilen pratik yapısıyla dikkat çeker. Çadırın iç düzeni, ailenin sosyal hiyerarşisini ve inanç dünyasını yansıtan sıkı kurallara bağlıdır.

At, Kazak Türklerinin yaşamında sıradan bir binek hayvanından çok daha fazlasını ifade eder. Çocuklar yürümeyi öğrenmeden önce ata binmeyi öğrenir. Kısrak sütünden yapılan "kımız" ve at eti geleneksel mutfağın baş tacıdır. Bozkırın zorlu koşullarında hayatta kalmanın en büyük güvencesi olan at, destanların ve türkülerin de değişmez kahramanıdır.

Geleneksel el sanatları, göçebe yaşamın ihtiyaçlarından ve bozkırın sunduğu malzemelerden beslenir. Deri işlemeciliği, keçe yapımı ve ahşap oymacılığı en yaygın zanaat kollarıdır. Gümüş ustalarının ürettiği takılar, geometrik desenleri ve hayvan figürleriyle Kazak mitolojisinin izlerini taşır. Eşyaların üzerindeki her bir motif, doğanın bir parçasını temsil eden gizli bir dil barındırır.

Müzik, Kazak ruhunun en dolaysız ifade biçimidir. İki telli geleneksel çalgı "dombra", yüzyıllar boyunca her Kazak evinin baş köşesinde yer alır. Ozanların dombra eşliğinde atışması olan "Aytış" geleneği (Anadolu’daki âşık geleneğine benzer), kelime oyunlarının, mizahın ve zekânın sergilendiği bir sanat şölenidir. Bozkırın rüzgârı, atların nal sesleri ve halkın sevinci veya hüznü, dombranın tellerinde hayat bulur.

Günümüzde ise Kazak sanatı, geleneksel kodlarını modern dünyanın ifade biçimleriyle harmanlar. Kazak sineması, uluslararası festivallerde bozkırın hikâyelerini tüm dünyaya anlatır. Çağdaş ressamlar ve heykeltıraşlar, göçebe motiflerini avangard stillerle yeniden yorumlar. Modern müzik grupları, etnik ezgileri elektronik altyapılarla birleştirerek genç nesillerin kültürel mirasa sahip çıkmasını sağlar.

Bozkırın manevi mirası ve inanç dünyası

Kazakların dinî inanç kökenleri, eski Türklerin Şamanizm ve Tengricilik geleneklerine dayanır. Gökyüzü (Kök Tengri), yer-su ruhları ve ataların ruhları, bu eski ve köklü inanç sisteminin temel direklerini oluşturur. Doğadaki her nesnenin bir ruhu olduğuna inanan eski Kazaklar, çevrelerine karşı büyük bir saygı duyar. Tabiatla kurulan bu derin manevi bağ, onların yaşam felsefesinin özünü belirler.

Geleneksel inançta “baksı” adı verilen şamanlar, insanlarla ruhlar alemi arasında köprü görevi görür. Hastaları iyileştirmek, geleceği görmek ve kötü ruhları kovmak için çeşitli ritüeller düzenlerler. “Kobız” (kopuz) adı verilen yaylı çalgının çıkardığı mistik sesler, bu ritüellerin vazgeçilmez bir parçasıdır. Baksıların toplum içindeki saygın konumu, İslamiyet'in kabulünden sonra bile uzun süre devam eder.

İslamiyet, Kazak bozkırlarına tüccarlar ve sufi dervişler aracılığıyla aşamalı olarak ulaşır. Özellikle Hoca Ahmet Yesevi'nin (1093-1166) öğretileri, göçebe halkın İslam'ı benimsemesinde kritik bir rol oynar. Yesevi'nin hoşgörülü ve tasavvufi yaklaşımı, eski inançlarla İslamiyet’i sentezlemeyi kolaylaştırır. Ortaya çıkan bu yeni dinî yapı, Kazak kimliğine özgü birleştirici bir karakter taşır. İslami ibadetler yerine getirilirken, eski dönemlerden kalma ateşe saygı duyma, çaput bağlama veya atalara kurban kesme gibi âdetler de yaşatılır.

Bugün Kazakistan’da nüfusun büyük bir çoğunluğu Müslüman olsa da ülkede farklı dinlere ve inanç sistemlerine ait topluluklar barış içinde bir arada yaşar. Devlet de toplum içindeki bu geleneksel ve hoşgörülü inanç yapısının korunmasını teşvik eder. İnanç özgürlüğü, modern Kazak toplumunun en önemli dayanaklarından birini oluşturur.

Kıpçak mirası Kazakçanın dil ve edebiyat yolculuğu

Kazakça, Ural-Altay dil ailesinin Türk dilleri koluna, özellikle de Kıpçak grubuna mensuptur. Karakalpakça, Nogayca ve Tatarca gibi dillerle yakın akrabalık taşıyan Kazakça, bozkırın görece izolasyonu sayesinde eski Türkçenin pek çok arkaik özelliğini ve kelime dağarcığını günümüze kadar korur. Bu özellikleriyle Türk dili araştırmaları açısından önemli bir inceleme alanı oluşturur. Türk dilleri arasındaki ortak yapı ise farklı coğrafyalarda yaşayan Türk toplulukları arasında güçlü bir iletişim zemini yaratır. Ses değişimleri ve bazı kelime farklılıkları kavrandığında bir Kazak ile bir Anadolu Türkü temel ifadeler üzerinden kolayca ortaklık kurabilir. “Su”, “ata”, “ana” ve “göz” gibi kelimelerin farklı coğrafyalarda benzer biçimlerde varlığını sürdürmesi, dilin binlerce yıllık coğrafi ayrılığa rağmen taşıdığı ortak mirası gösterir. Bu nedenle dil, Türk dünyasının farklı bölgelerini birbirine bağlayan en güçlü kültürel köprülerden biri olarak öne çıkar.

Kazakçanın bu köklü yapısı, Kazak edebiyatının gelişiminde de belirleyici olur. Edebiyatın en güçlü damarlarından biri, Doğu kültürünün temel unsurlarından olan sözlü gelenektir. Halk ozanları; destanları (Alpamıs, Koblandı ve Er Targın gibi...), masalları ve atasözlerini yüzyıllar boyunca şifahi olarak nesilden nesile aktarır. Yazının yaygın olmadığı dönemlerde sözlü kültür, toplumun geçmişini aktaran bir hafıza alanı ve ahlaki değerleri yaşatan bir rehber işlevi görür. Bu sözlü birikim, 19. yüzyılda modernleşme hareketlerinin etkisiyle gelişen yazılı edebiyat için de önemli bir zemin hazırlar. Kazak aydınları, halkın karşı karşıya kaldığı sorunları, Rus işgalinin etkilerini ve modernleşme ihtiyacını edebî eserler aracılığıyla tartışmaya başlar. Şiirin yanında roman ve hikâye gibi yeni türler de edebiyat sahnesine girer. Böylece edebiyatın toplum içindeki işlevi genişler ve eserler, toplumsal uyanışın başlıca araçlarından biri hâline gelir.

Bu dönemde Kazak aydınlanmasının öncü isimleri, dil ve edebiyatın gelişimine yön veren önemli çalışmalar ortaya koyar. Örneğin Abay Kunanbayoğlu (1845-1904), Kazak yazılı edebiyatının ve modern düşüncesinin kurucu ismi olarak öne çıkar. Şiirleri ve felsefi nitelikteki Kara Sözler (Nasihatler) adlı eseriyle halkını eğitime, çalışmaya ve cehaletten kurtulmaya çağırır. Doğu ve Batı düşüncesini bir araya getiren yaklaşımı, Kazak aydınlanmasının gelişiminde önemli bir rol oynar. Abay’ın düşünceleri, günümüzde de Kazakistan’ın kültürel hayatında etkisini sürdürür.

Çokan Valihanov (1835-1865) da Kazak bozkırını bilimsel bir bakış açısıyla dünyaya tanıtan ilk akademisyenlerden biri olur. Tarihçi, etnograf ve coğrafyacı kimliğiyle Orta Asya’nın bilinmeyen yönlerini araştırır. Rus İmparatorluk ordusunda subay olarak görev yaparken aldığı Batılı eğitimin sağladığı birikimle kendi halkının kültürel mirasını kayıt altına alır. Genç yaşta hayatını kaybetmesine rağmen geride kapsamlı bir bilimsel çalışma mirası bırakır. Ibıray Altınsarin (1841-1889) ise Kazak eğitim sisteminin gelişiminde temel bir rol üstlenir. Bozkırda ilk okulları açar ve ilk Kazakça ders kitaplarını hazırlar. Eğitim yoluyla çocukların okuma yazma öğrenmesini ve modern dünyayla bağ kurmasını hedefler. “Kel balalar, okılık” (Gelin çocuklar, okuyalım) dizesiyle başlayan şiiri, bu eğitim seferberliğinin simgelerinden biri hâline gelir.

20. yüzyılın başlarına gelindiğinde edebiyat ve düşünce dünyasındaki hareketlilik siyasi alana da yansır. Alihan Bökeyhan (1866-1937), bu dönemdeki siyasi uyanışın önde gelen aktörlerinden biri olarak Alaş Partisi ve Alaş Orda hükûmetinin liderliğini üstlenir. Gazeteci ve bilim insanı kimliğiyle halkın siyasi bilinç kazanması için çalışmalar yürütür ve Kazakların bağımsızlık mücadelesine yön verir. Hayatını bu mücadeleye adayan Bökeyhan, özgürlük arayışının sembol isimlerinden biri olarak hafızalarda yer edinir. Muhtar Auezov (1897-1961) ise Kazak kültürünü uluslararası edebiyat sahnesine taşıyan önemli yazarlardan biri olur. Abay Kunanbayoğlu’nun hayatını anlattığı dört ciltlik Abay Yolu adlı eseri, Kazak edebiyatının başyapıtları arasında yer alır. Auezov, bu eserinde Abay’ın yaşamını anlatırken Kazak bozkırının uzun yıllara yayılan sosyal ve kültürel dönüşümünü de ayrıntılı biçimde işler. Böylece Kazak edebiyatının sözlü gelenekten modern yazılı anlatıya uzanan yolculuğu, güçlü bir kültürel hafıza ve kimlik aktarımı üzerinden devam eder.

Günümüzde Kazak dili de bağımsızlık sonrasında yeni bir gelişim döneminden geçer. Sovyet döneminde yaygınlaşan Rusçanın yanında Kazakçanın devlet dili olarak konumu güçlendirilir. Ülke genelinde Kiril alfabesinden Latin alfabesine geçiş süreci başlatılır. Bu stratejik adım, Kazakçanın ses yapısına daha uygun bir yazı sistemi oluşturma hedefinin yanında diğer Türk devletleriyle kültürel entegrasyonu geliştirme amacı da taşır. Böylece Kıpçak mirası üzerinde şekillenen Kazakça, tarih boyunca taşıdığı dilsel ve kültürel birikimi günümüz dünyasının koşulları içinde yaşatmaya devam eder.

Kazakistan'ın dirilişi ve Türkiye ile güçlenen kardeşlik köprüleri

Kazak Türklerinin hikâyesi, zorlu coğrafi koşullar ve çalkantılı tarihsel süreçler karşısında şekillenen güçlü bir varoluş mücadelesini anlatır. Altın Orda’nın mirası üzerinde Orta Asya bozkırlarında şekillenen Kazak kimliği, işgaller, asimilasyon politikaları ve büyük toplumsal trajediler boyunca varlığını korur. Yüzyıllar boyunca bozkırın hareketli yaşamına yön veren göçebe kültür, bugün modern hayatın gereklilikleriyle buluşarak Kazak toplumunun kültürel hafızasında yaşamaya devam eder.

Bu tarihsel birikim, bağımsız Kazakistan’ın kuruluşuyla yeni bir döneme taşınır. Günümüzde Kazakistan, geniş toprakları, zengin yeraltı kaynakları ve Asya ile Avrupa arasındaki stratejik konumuyla Avrasya’nın önemli ülkelerinden biri olarak öne çıkar. Bağımsızlığın ardından uygulanan ekonomik ve siyasi politikalar, ülkenin bölgesel ağırlığını artırırken küresel sistemle kurduğu ilişkileri de çeşitlendirir. Geleneksel değerlerini koruyan Kazakistan, uluslararası ekonomik ve siyasi yapılarla bütünleşme sürecini de sürdürüyor.

Ülkenin toplumsal yapısı bu dönüşümün önemli unsurlarından birini oluşturur. Kazakların yanı sıra Ruslar, Özbekler, Ukraynalılar, Uygurlar, Tatarlar ve Almanlar gibi farklı etnik topluluklar Kazakistan’ın çok kültürlü yapısına katkı sağlar. Farklı kimliklerin ortak bir toplumsal zeminde buluşması, ülkenin istikrarını destekleyen unsurlar arasında yer alır.

Sahip olduğu enerji kaynakları, ekonomik potansiyeli ve stratejik konumu Kazakistan’ı Orta Asya’nın önemli çekim merkezlerinden biri haline getirir. Üniter bir devlet yapısına sahip olan Kazakistan Cumhuriyeti, enerji rezervlerini etkin biçimde değerlendirirken ekonomik ilişkilerini de farklı coğrafyalara yayar. İç politikada kurumsal istikrar ve toplumsal uyum öne çıkarken dış politikada çok yönlü ve dengeli bir yaklaşım izlenir. Bu strateji, Kazakistan’ın hem bölgesel aktörlerle hem de küresel güçlerle ilişkilerini çeşitlendirmesine imkân tanır.

Kazakistan’ın bağımsızlık sonrası dış politikasında Türkiye ile kurduğu ilişkiler ise özel bir yere sahiptir. Ortak tarih, dil ve kültürel miras üzerine kurulan bağlar, zaman içinde kapsamlı bir stratejik ortaklığa dönüşür. Türkiye, 1991 yılında Kazakistan’ın bağımsızlığını tanıyan ilk ülke olarak bu ilişkinin temelinde yer alan karşılıklı güveni güçlü biçimde ortaya koyar. Bugün iki ülke arasındaki iş birliği, Türk Devletleri Teşkilatı başta olmak üzere farklı platformlarda gelişmeye devam eder.

Diplomatik ve kültürel ilişkilerin yanı sıra ekonomik bağlar da bu ortaklığın kapsamını genişletir. Artan ticaret hacmi, Türk şirketlerinin Kazakistan’da üstlendiği büyük ölçekli projeler ve karşılıklı yatırımlar, iki ülkenin ekonomik ilişkilerini daha güçlü bir zemine taşır. Böylece Avrasya’nın doğusundaki Kazakistan ile batısındaki Türkiye, ortak tarih ve kültürel mirastan beslenen ilişkilerini günün ihtiyaçlarına göre yeniden şekillendirir. Geçmişten gelen bağlar, iki ülkenin geleceğe yönelik iş birliğine uzanan güçlü bir köprü oluşturur.

Kaynaklar

Keıth Hıtchıns. “Kazaklar”, TDV İslam Ansiklopedisi C.25 (131-132): 2022.

Mehmet Saray, Orhan Söylemez, M. Gözde Ramazanoğlu, Cevdet Küçük. “Kazakistan”, TDV İslam Ansiklopedisi C.25 (121-125): 2022.

Cemal Özdemir. “Kazak Türklerinin Ve Kazak Dilinin Tarihi Gelişimi Hıstorıcal Development Of Kazakh People And Kazakh Language”, Atlas Internatıonal Refereed Journal On Socıal Scıences 13/4 (1124-1138): 2018.

Damecan Sadik Adı̇lhankızı. “Kazak Türklerı̇nı̇n Tarı̇hı̇ Ve Kazakı̇stan”, Journal Of Instıtute Of Economıc Development And Socıal Researches 1/1 (24-30): 2015.

Cafer Güler. “Türkiye’de Kazak Kültür ve Tarihi Hakkındaki Çalışmalara Bir Bakış”, Tarih Araştırmaları Dergisi 29/47 (177-196): 2010.

Ecesu Zehra Sağlam. “Kazak Türklerinin Doğu Türkistan’dan Anadolu’ya Göçü ve Türk Basınında Yansımaları (1949-1954)”, Asya Araştırmaları Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi. 6/2 (233-244): 2022.

Kuanyshbek Kenzhalı̇n, İbrahim Yıldırım. “Kazak Edebı̇yatı Tarı̇hı̇”, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi 28 (81-85).

Yerkinay Ongarova. “Kazakİstan: Bağımsız Cumhuriyete Giden Yol”, Düşünce Dünyasında Türkiz 5/26 (131–146): 2022.

Sabri Hizmetli. “Kazak Ulusu ve Kazak Tarı̇hı̇ Üzerı̇ne: Dünü ve Bugünü”, İSTEM 9/17 (23-43): 2011.