Birleşmiş Milletler’in yapısal krizi ve “daha adil bir dünya” vizyonu

İnsanlık tarihi, büyük yıkımların, küresel çatışmaların ve derin krizlerin ardından kurulan uluslararası nizamların, bir süre sonra miadını doldurduğu ve kendi iç çelişkilerinin kurbanı olduğu döngüsel bir akışa sahip. 20. yüzyılın ortalarında, iki büyük dünya savaşının yarattığı enkazın üzerinde yükselen Birleşmiş Milletler (BM) sistemi de bugün benzer bir meşruiyet ve işlevsellik kriziyle karşı karşıya.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın uluslararası platformlarda uzun yıllardır kararlılıkla dile getirdiği, son olarak kaleme aldığı makalelerle somut bir yol haritasına bağladığı “Dünya 5’ten büyüktür” felsefesi ve “Daha adil bir dünya mümkün” manifestosu, küresel sistemin bu kronik tıkanıklığına karşı yapılmış en kapsamlı entelektüel ve politik itirazlardan biri. Bu itiraz, dönemsel bir politik eleştirinin ötesinde tarihin akışına, küresel adalet arayışına ve uluslararası hukuk felsefesine dayanan derinlemesine bir vizyon.

Yalta’nın mirası ve galip devletlerin oligarşisi

Mevcut küresel güvenlik mimarisinin temelleri, İkinci Dünya Savaşı’nın son aşamasında, 1945 yılında San Francisco Konferansı ile atılmış ancak kurucu irade ve kararlar Yalta ve Potsdam gibi zirvelerde şekillenen dar bir jeopolitik mutabakata dayanmıştı. Savaşın galibi olan beş büyük devlet (ABD, Rusya, Çin, İngiltere ve Fransa), Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin (BMGK) daimî üyeleri olarak konumlandırılmış ve kendilerine sınırsız bir veto hakkı bahşedilmişti.

Tarihsel bağlamda bu yapı, nükleer bir üçüncü dünya savaşını önlemek ve büyük güçler arasında doğrudan bir çatışmayı engellemek adına geçici bir denge unsuru olarak tasarlanmış olabilir. Ancak Soğuk Savaş’ın sona ermesiyle birlikte iki kutuplu dünya yerini çok kutuplu, karmaşık ve öngörülemez bir jeopolitik tabloya bıraktı. Buna rağmen BMGK, 1945 yılının galip devletlerinin çıkarlarını ve hiyerarşik ayrıcalıklarını koruyan bir statükonun kalesi hâline geldi.

Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın da sıklıkla vurguladığı üzere, “Geleceğin uluslararası düzenini geçmişin hiyerarşilerini muhafaza ederek kuramayız.” 21. yüzyılın ekonomi, teknoloji, demografi ve güvenlik dinamikleri; Asya’nın yükselen ağırlığını, Latin Amerika ve Afrika’nın temsil taleplerini görmezden gelen bu 20. yüzyıl kalıntısı oligarşik yapıyı artık taşıyamıyor.

“Daha adil bir dünya mümkün”

Bu anlamda Recep Tayyip Erdoğan’ın kaleme aldığı Daha Adil Bir Dünya Mümkün eseri, küresel sistemin çarklarındaki aksaklıkları ve vicdani erozyonu gözler önüne seren temel bir başvuru kaynağı. Eserde ve politika metinlerinde, mevcut BM sisteminin çözüm üretemediği ana kriz alanları dört temel düzlemde tahlil ediliyor. Sistem, “güçlünün haklı olduğu” değil, haklının güçlü kılındığı bir adalet mekanizması vadetmesine rağmen, pratikte bunun tam tersi gerçekleşiyor. Beş daimî üyenin çıkarları, milyarlarca insanın kaderinden üstün tutuluyor. Örneğin, yüzlerce BM üyesi ülkenin ortak iradesine rağmen tek bir ülkenin veto yetkisiyle kilitlenen kararlar, uluslararası toplumun iradesini hiçe sayıyor.

Gelişmiş Batı ülkeleri sınırlarına dayanan insani krizler karşısında duvarlar örerken, krizin kaynağındaki coğrafyalar yalnız bırakılıyor. Suriye'den Akdeniz'in mavi sularına kadar uzanan trajediler, küresel vicdanın sığlığını gözler önüne seriyor. Terörün dini, ırkı veya coğrafyası olmadığı söylenmesine rağmen, Batı merkezli güvenlik politikasında “bizim teröristimiz - sizin teröristiniz” ayrımı yapılıyor, bu da küresel barışı zehirliyor. Küreselleşen dünyada yükselen yabancı düşmanlığı, İslamofobi ve kültürel taassup, uluslararası kurumlar tarafından önleyici bir iradeyle ele alınmıyor, aksine sessizlikle geçiştiriliyor.

Bu krizlerin temel müsebbibi, BM'nin karar alma mekanizmalarını tekeline alan veto imtiyazı. Erdoğan, eserinde ve son dönemdeki küresel çağrılarında bu mekanizmanın bir eksiklikten ziyade başlı başına bir adaletsizlik kaynağı olduğunun altını çiziyor.

Veto hakkı ve daimî üyelik tartışması

Uluslararası kamuoyunda son dönemde sıklıkla tartışılan “BM Güvenlik Konseyi’ne yeni daimî üyeler eklensin mi?” sorusu, Cumhurbaşkanı Erdoğan tarafından kökten reddediliyor. Erdoğan’ın entelektüel tezine göre; Güvenlik Konseyi’ne veto hakkına sahip yeni imtiyazlı üyeler eklemek, sorunu çözmek bir yana, adaletsizliğin coğrafi kapsamını genişletmekten başka bir işe yaramayacak.

Anlamlı, kalıcı ve adil bir reformun tek bir başlangıç noktası ve stratejik hedefi olmalı. Veto imtiyazının tamamen kaldırılması. Bu doğrultuda önerilen reform modeli şu yapısal sütunlar üzerine inşa ediliyor. Karar alma süreçlerinde BMGK’nin vesayeti kırılmalı, tüm insanlığı temsil eden BM Genel Kurul’un yetkileri ve ağırlığı artırılmalı. Daimî üyelik statüsü tamamen ortadan kaldırılmalı; Güvenlik Konseyi üyeleri, Genel Kurul tarafından belirli süreler için dönüşümlü olarak seçilmeli. Konsey’de yeniden görev almak isteyen ülkelerin, genel kurul üyelerinin çoğunluğunun güvenini ve desteğini yeniden kazanması zorunlu kılınmalı. Bu sayede kurum, birkaç başkentin iradesine tabi olmaktan çıkıp küresel vicdana hesap veren bir yapıya kavuşacak.

Bugün dünyamız; iklim krizleri, salgınlar, tedarik zinciri kırılmaları, düzensiz göç dalgaları ve konvansiyonel savaş riskleriyle sarsılıyor. Bu devasa meydan okumalar, dar çıkarlara odaklanmış birkaç devletin iki iradesiyle yönetilemeyecek kadar karmaşık. “Dünya 5’ten büyüktür” haykırışı, ezilenlerin, gelişmekte olan ülkelerin, küresel güneyin ve sesleri duyulmayan milyonların tarih sahnesindeki özne olma iradesi. Bu çağrı, tarihin akışına yön verme iddiası gibi algılanmamalı, tarihin hakkaniyetli bir mecraya evrilmesi için yapılmış zaruri bir ikaz olarak değerlendirilmeli.

Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın ortaya koyduğu bu vizyon, uluslararası ilişkiler teorisinde gerçekçilik ile idealizm arasında köprü kuran entelektüel bir manifesto niteliğinde. Veto hakkının kaldırıldığı, hiyerarşik ayrıcalıkların son bulduğu, adaletin ve temsilin merkeze alındığı bir Birleşmiş Milletler reformu; küresel barışın ve insanlığın ortak geleceğinin güvencesi olacak. Daha adil bir dünya, ancak geçmişin kokuşmuş imtiyazlarını geride bırakarak, ortak akıl ve evrensel adalet ilkeleri üzerine inşa edilebilir.