13 May 2024

Aziz Nikolaos Noel Baba’ya Nasıl Dönüştü?

Sokaktan bir çocuk çevirdiğinizi ve ona Noel Baba’nın nerede yaşadığını sorduğunuzu hayal edin… Her çocuktan alacağınız cevap neredeyse aynı olacaktır: Kuzey Kutbu! Gelin hep birlikte reklam kartellerinin banka hesaplarının hayli şişmesiyle sonuçlanan Noel Baba efsanesine yakından bakalım.

Sokaktan bir çocuk çevirdiğinizi ve ona Noel Baba’nın nerede yaşadığını sorduğunuzu hayal edin… Her çocuktan alacağınız cevap neredeyse aynı olacaktır: Kuzey Kutbu! Noel Baba figürünün tarihi yolculuğunun ve kat ettiği mesafenin efsanelerde anlatılan geyiklerin yardımıyla bir gecede dünyayı turlayan beyaz sakallı şişman adamın maceralarından daha fantastik olduğunu söyleyebilirim. Gelin hep birlikte Antalya’da başlayıp Kuzey Avrupa’yı dolaşan ve nihayetinde okyanusları aşıp reklam kartellerinin banka hesaplarının hayli şişmesiyle sonuçlanan Noel Baba efsanesine yakından bakalım. 

Neşeli yaşlı ‘Noel Baba’ gerçekte Aziz Nikolaos mı?

Ortodoksların dini anlayışında azizler çok önemli bir yer tutar. Ortodoksların dini anlatılarında İslamiyet inancındaki evliya menakıplarını andıran onlarca, yüzlerce aziz hikâyesi vardır. Bir anlamda yaşayan inanç bu azizlerin hayatları ekseninde müntesiplere aktarılır. Bugün Her 6 Aralık’ta dünyanın farklı coğrafyalarında Hıristiyanlar Aziz Nikolaos Günü’nü kutlarlar. Aziz Nikolaos’ın görüntüleri ise oldukça değişkendir fakat hiçbiri bugün her yerde görülen kırmızı yanaklı, beyaz sakallı yaşlı adama benzemez. Noel Baba figürünün ilham kaynağı olan Aziz Nikolaos, M.S. 3 ve 4. yüzyıllarda eski dünyanın kalbi sayılan Anadolu coğrafyasında gözünü dünyaya açtı. Yapılan araştırmalar neticesinde Aziz Nikolaos’un kemiklerinin 11. yüzyılda İtalyan denizciler tarafından çalındığına ve San Nicola Bazilikası’nın mahzenine götürüldüğüne inanılıyor. 1950’lerde yapılan restorasyon sırasında, Aziz Nikolaos’un olduğu düşünülen kafatası ve kemikler ortaya çıkarıldı. Yüz antropologlarının çalışmaları sonucunda anlaşıldı ki Aziz Nikolaos’un bugün her yerde karşımıza çıkan Noel Baba karakteriyle hiçbir benzerliği yok. Restorasyonda ortaya çıkan kırılmış burnu Roma İmparatorluğu’nun sert idaresi altında ilk Hıristiyanlara yapılan zulümlerin bir belgesiydi belki de… 

Aziz Nikolaos bugün Türkiye sınırları içerisinde yer alan Demre’nin antik adı olan Myra’da dünyaya gelmişti. M.S. 303 yılında Hıristiyanlara yapılan sistematik Roma eziyetleri sırasında kilise doktrininin ateşli savunucu ve cesur bir inanan olarak şöhret kazandı. Roma İmparatoru’nun buyruklarını hiçe sayan açıklamaları ve bunları her ortamda dile getirmesi sebebiyle 313’de ilan edilen Milano Fermanı’na kadar hapis yattı. Nikolaos’ın şöhretinin yankıları ölümünden sonra uzun yıllar dilden dile anlatılarak devam etti. Öyle ki 343 yılında 6 Aralık gecesi gerçekleşen bir mucizeyle ilişkilendirilerek denizcilerin, mahkumların, inananların koruyucu olduğuna inanıldı. İngiliz tarihçi Gerry Bowler’e göre inançlı Hıristiyanlarca Aziz Nikolaos çocukların koruyucusuydu ve onlara büyülü hediyeler getiriyordu. Örneğin meşhur bir hikâyeye göre Aziz Nikolaos, babalarının borçları sebebiyle fuhuş batağına sürüklenmek üzere olan üç genç kızı üç kese altın karşılığında kurtarır. Bir diğer hikâyede ise; Aziz Nikolaos, girdiği handa bekçinin az önce üç çocuğu öldürdüğünü ve parçalanmış bedenlerini bodrumdaki fıçılarda salamura ettiğini doğaüstü bir seziyle hisseder. Hemen ilahi güçlerini kullanır ve çocukları diriltir. İşte ona çocukların koruyucusu unvanını getiren, dilden dile anlatılıp şöhretine şöhret katılmasına sebep olan hikâyeler bunlardır.

Noel Baba hiç çocuk kaçırır mı?

Protestan reformu ile dini anlamda karşıt fikirlerin birbirleriyle adeta savaştığı yıllarda Hıristiyanlığın bu yeni yorumunun elbette destekçi bulmak ve sevimli gözükmek gibi iddiaları vardı. Eski kilisenin her dediğine itiraz yükselten bu yeni inanç sistemi, çocuklara hediye getirecek bir figür icat etmek zorunda kalacaktı. İlk akla gelen bebek İsa formülüydü. Ama bebek İsa büyük hediyeleri taşıyamazdı o sebeple bu hediyeleri getirecek kişinin hayli heybetli, cüsseli biri olması gerekiyordu. Aziz Nikolaos’un meşhur 6 Aralık tarihi bir şekilde Noel’e kaydırılacak ve içerisine korkunç Germen paganizminden ögelerde konularak servis edilecekti. Bebek İsa’nın korkunç yardımcısı Ru-klaus (Kaba Nicholas), Aschenklas (Küllü Nicholas) ve Pelznickel (Tüylü Nicholas)…  Çocuklardan yıl boyunca iyi davranış bekleyen bu korkunç fakat karizmatik figür, beklediklerini göremediği takdirde çocukları kırbaçlayan ve kaçıran birine dönüşüyordu. Bu Noel Baba bizim kırmızılı renkli, neşeli, kahkahası ile meşhur adama pek benzemiyor değil mi? O dönüşümün ayrıntılarına da birazdan değineceğiz.

Modern Noel Baba efsanesi nasıl ortaya çıktı?

Coğrafi keşifler ile birlikte Avrupa’da baskı gören Protestanlar için yeni keşfedilen Amerika kıtası adeta bir cennetti. Protestanlar, inançlarını rahatlıkla yaşayabileceklerine inandıkları bu yeni coğrafyaya kafileler halinde yolculuğa çıktılar. Onlar ile birlikte inançlarına ait ritüeller ve bayramlar da Amerika’ya doğru koşar adım gidecekti. Yeni kıtada da bir süre daha hediye getiren ve çocukları cezalandıran tüylü ve korkunç Germen efsanesini sürdürdüler.

19. yüzyılın başlarında, Noel’i bir aile kutlaması yapmaya çalışan bir takım şair ve yazarlar her şeyi kökten değiştirecekti. Onlar Aziz Nikolaos’u yeniden canlandırdılar ve başka bir biçim verip piyasaya sürdüler. Dünya ilk olarak Washington Irving’in 1809 tarihli Knickerbocker's History of New York adlı kitabında pipo içen ve uçan bir vagonda çatıların üzerinden süzülerek iyi kız ve erkek çocuklara hediyeler dağıtan Nikolaos ile tanıştı.

1821’de The Children's Friend adıyla yayımlanan isimsiz resimli şiir bir anlamda modern Noel Baba görünümünün ortaya çıkmasını beraberinde getirdi. Aziz Nikolaos’un büyülü hediye getirmesi artık modern Noel Baba’ya ihale edilmişti ve tüylü, korkunç Germen efsanesi ile birleştirilerek hediyeleri getiren kişinin sırtına kürklü bir mont iliştirilmişti.

1822’de ise Clement Clarke Moore tarafından yazılan tarihin bilinen ilk yeni yıl şiiri olan Aziz Nicholas’tan Bir Ziyaretbugüne kadar anlatılagelen tombul, neşeli Noel Baba ve sekiz ren geyiğinin sürdüğü kızak efsanesinin oluşmasına sebep oldu. Demre’de başlayıp Avrupa’ya yayılan orada pagan ögelerin eklemlenmesiyle farklı bir şekle bürünen ve en nihayetinde yeni kıta Amerika’da bugünkü biçimine kavuşan Noel Baba’nın makus talihi henüz son aşamaya ulaşmamıştı.

Artık Grimm’in Peri Masalları karakterleri bir nevi gündelik hayatın içine sokuluyordu. Böylece hem evcilleştiriliyorlar hem de ticarete konu edinebiliyorlardı. Her şey 1929 yılında yaşanan Büyük Buhran ile birlikte farklı bir hâle bürünecekti. Kriz Amerika başta olmak üzere tüm dünyayı derinden sarsarken büyük şirketlerden mahalle bakkallarına kadar her türden ticarethane bir bir kepenk kapatıyordu. Eğlenceyi bırakın yemek bulmanın bile zor olduğu günlerde Coca-Cola şirketi Noel Baba karakterini yeniden ele aldı. 1930 yılında İsveçli Haddon Sundblom tarafından çizilen bu yeni Noel Baba, Coca-Cola renklerini giyiyordu. Hem Hıristiyanlıktan hem de pagan kültürden getirdiği dini kişiliği paramparça edilen bu “iyilik meleği” Noel Baba figürü artık dünyevi zevklere kapı aralıyordu. Kapitalizm bir defa daha inançlar üstü pozisyonunu ortaya koyuyor, içeriği bugün hala sır olarak kabul edilen ve zararları tahmin dahi edilemeyen bu içecek ile birlikte Noel Baba da dünya turuna çıkıyordu. Bugün alışveriş merkezlerinden otellere, sinema filmlerinden şarkılara kadar geniş bir yelpazede 7’den 70’e bütün insanlara hitap eden ve bir tüketim nesnesi haline dönüşmüş olan Noel Baba’yı günümüzde senelik cirosu 100 milyar doları geçen şirkete borçluyuz diyebiliriz. Yakından bakıldığında ise Noel Baba’nın hazin hikâyesinde kapitalizmin sömürme kudretinin kuşatıcılığı çok net görülebiliyor.

Olcay Can Kaplan

MSGSÜ Tarih Bölümü’nden mezun oldu. Tercüman’da yazı işleri müdürü olarak görev yapıyor. İstanbul’da yaşıyor.

Podcast

19 December 2023
Doç. Dr. Hasan T. Kerimoğlu
Darbeler, İhanetler ve İsyanlar
28:19
0:01

Url kopyalanmıştır...